Question 1

A vida extraordinaria de Williamina Fleming

Accepted Answer

Fonte da imaxe: Universidade de Harvard.
Williamina Paton Stevens, por todos chamada Mina, naceu en Dundee, Escocia, o 15 de maio de 1857. Revelouse coma unha nena intelixente na escola e xa con 14 anos púxose do outro lado na aula: ao tempo que seguía aprendendo empezou a dar clases nas escolas públicas da vila para así axudar coas necesidades dunha casa con nove fillos. En maio de 1877 casou cun home viúvo, James Fleming, e ao cabo dun ano, en decembro de 1878, os dous marcharon a Boston, Massachussetts, para emprender novos camiños. Uns meses despois ela queda embarazada e foi niso que a súa vida deu un primeiro xiro inesperado: o seu home, James, abandonouna e Mina quedou soa, cun fillo por vir e a miles de quilómetros do seu país natal. De mestra precoz en Escocia a inmigrante e nai solteira na costa leste dos Estados Unidos, sen diñeiro nin lugar onde vivir.
Mina atopou traballo coma asistenta nunha casa singular, a do profesor Edward Charles Pickering, director do observatorio astronómico da Universidade de Harvard. A lenda asegura que un bo día o profesor Pickering estaba tan descontento cos seus axudantes homes que dixo en público que a súa asistenta escocesa faría mellor o seu traballo. É unha lenda simpática, mais está claro que a decisión de Pickering non foi en realidade tan caprichosa. Sabía da súa formación coma mestra e contratouna para facer traballos “de despacho”, manter arquivos, ordenar e copiar a información e facer cálculos matemáticos. Pasou en poucos meses de levar a casa do señor Pickering a exercer coma astrónoma profesional. No outono do mesmo 1879 volveu a Escocia para dar a luz ao seu fillo e despois regresou a Harvard, onde en 1881 obtería un posto permanente no equipo do observatorio.
A astronomía -a ciencia en xeral- na segunda metade do XIX xa non é un labor solitario de xenios pegados ao ocular, senón que necesita moitos ollos e mans para acadar certa sistematización, mais aínda nun momento no que a fotografía se converte nunha ferramenta común e a investigación depende da análise exhaustiva de miles e miles de placas. Unha das achegas de Williamina foi a de desenvolver un sistema de clasificación dos tipos de estrelas mediante letras en función da cantidade de hidróxeno detectado nelas co estudo do seu espectro luminoso. Así clasificou e catalogou máis de dez mil estrelas en nove anos para o “Catálogo Henry Draper”, impulsado e financiado por Anne Draper para honrar a figura do seu defunto esposo (o Henry do título), doutor e astrónomo afeccionado que promovera o uso da fotografía para a observación astronómica.
Nebulosas da Chama (NGC2024) e da Cabeza de Cabalo. Autor: Alfredo Madrigal
Máis alá da catalogación de estrelas, Mina descubriu ao longo da súa carreira 10 novas (estrelas que ao final do seu ciclo “explotan” producindo un súbito aumento de brillo), cincuenta e tantas nebulosas -unha delas, en 1888, é un dos obxectos máis fermosos do ceo profundo, a Nebulosa da Cabeza de Cabalo&#8211; e máis de 300 estrelas variábeis. Foi tamén a editora das publicacións e informes do observatorio e estivo ao mando das mulleres novas contratadas para escrutar as placas fotográficas e facer cálculos e clasificacións, as míticas “computadoras» ou «calculadoras» de Harvard, tamén coñecidas coma o “harén de Pickering”. As mulleres cobraban un salario moito menor e iso era unha vantaxe para o observatorio, que podía multiplicar a man de obra polo mesmo diñeiro; mais tamén hai que recoñecer que o profesor Pickering lles recoñeceu un papel impensábel nesa altura en moitos outros lugares do planeta e as animaba a publicar artigos e medrar profesionalmente, como foi o caso da propia Mina, que a fin de contas non tiña unha formación astronómica regrada.
Os diarios de Mina dan conta, porén, da súa claridade de ideas respecto da inxusta brecha salarial entre homes e mulleres. Así, o 12 de marzo de 1900 escribe estas liñas memorábeis:

Tiven unha conversa co Director a conta dos salarios das mulleres. El parece pensar que ningún traballo é demasiado ou difícil para min, non importa cal sexa a responsabilidade ou cantas as horas de dedicación. Mais en canto saco o tema do salario, inmediatamente se me di que eu recibo un pagamento excelente para o que é común entre as mulleres.
Se el dese apenas un paso para averiguar como está de equivocado en relación con este tema aprendería unhas cantas cousas que lle abrirían os ollos e o deixarían pensando. Ás veces síntome tentada a deixalo e que probe con algunha outra, ou que algúns dos homes fagan o meu traballo, para que descubra por el mesmo o que está conseguindo de min por 1500 dólares ao ano, comparado cos 2500 que cobran outros asistentes.
Pensará el algunha vez que eu teño unha casa e unha familia que sacar adiante, igual que calquera home? Mais supoño que unha muller non ten dereito a tales comodidades. E esta é considerada unha era progresista! &#8230;Síntome ao bordo de virme abaixo.

A Williamina Fleming acaboulle chegando un mínimo recoñecemento público. En 1899 foi designada responsábel -”curator”- das fotografías astronómicas e logo, en 1906, foi ordenada membro honoraria da Royal Astronomical Society de Londres. Non por iso deixou de traballar, claro. En 1910 deu coñecemento doutro gran achado, as “ananas brancas”, estrelas no final das súas vidas despois de case esgotar o hidróxeno (o “combustíbel” para as reaccións nucleares), perder as capas externas e ficar comprimidas nun espazo reducido extremadamente denso (coma o Sol comprimido no volume da Terra).
Morreu de pneumonía en Boston o 21 de maio de 1911. Moito antes, nun momento crucial da súa vida, Mina foi unha inmigrante e nai desamparada que aproveitou de maneira extraordinaria unha inesperada oportunidade. Cantas Williaminas estarán agora mesmo cruzando o Mediterráneo, petando na porta dunha Europa con frecuencia demasiado xorda?

Question 2

Entre o ceo e a Terra, roteiro de observación nocturna en Guitiriz

Accepted Answer

O próximo 11 de xuño a Casa das Ciencias, o Grupo Naturalista Hábitat e a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organizan un paseo durante o crepúsculo e comezo da noite no que, acompañados de astrónomos e naturalistas, explicarase que se pode ver, escoitar e sentir a esas horas.
A actividade comezará o venres 10 de xuño, ás 19.00h no planetario da Casa das Ciencias, cunha reunión preparatoria. O sábado 11 de xuño, ás 21.30h, os participantes están citados na área recreativa de San Xoán (Guitiriz) para facer o roteiro guiado.
Para participar hai que inscribirse previamente no formulario electrónico dispoñible na dirección http://goo.gl/forms/3nU1UV8fWmR2ab5I2. A actividade é gratuíta, pero as prazas son limitadas.
ACTUALIZACIÓN: pechada a inscrición ao completarse o número de prazas dispoñibles. Grazas por apuntarvos!

Question 3

Menos luz para ver mellor

Accepted Answer

Na segunda metade de 2015 foron instaladas varias lámpadas LED en diversos portais da rúa Casanova de Eirís do Castrillón, á altura do futuro polideportivo do barrio, unha zona sobradamente iluminada. A potencia desas novas lámpadas era a todas luces -nunca mellor dito- excesiva, polo que hai unhas semanas, e valéndonos do luxómetro que adquirimos para a agrupación, decidimos tomar medidas de iluminancia na rúa. Os resultados foron abraiantes: acadábanse picos superiores aos 200 lux, propios dun pupitre nunha aula e non dunha rúa na que o obxectivo non é precisamente ler e facer deberes.
Escribímoslles aos técnicos do Concello da Coruña encargados deste tema para expresar a nosa perplexidade ante tal exceso de luz cegadora, que ademais producía, por contraste, áreas de sombra. Ao cabo dun días respondéronos dicindo que ante a nosa mensaxe realizaron eles tamén lecturas luminosas na vía e concordaban que a cantidade de lux en moitas zonas era excesiva e que procedían a trasladar o asunto ao xefe do departamento para tomar medidas a curto prazo. Hoxe mesmo recibimos un novo correo electrónico que dá conta da instalación dun programador para esas luminarias de xeito que funcionen só até as 00:30 e se acendan de novo ás 7:00. Ademais, rebaixouse á metade a potencia en dúas das luminarias, que pasan de 40W a 20W.
Dende aquí agradecemos aos técnicos da área de Urbanismo a súa atención e boa disponibilidade para mellorar a iluminación dunha rúa reducindo consumo e contaminación luminosa sen merma algunha da calidade de vida dos cidadáns. Ese é o camiño. E abofé que hai moito, moito, por facer. Animamos a todas as persoas que nos seguen, sexan ou non socios ou socias da Agrupación Ío, a que nos fagan chegar as súas queixas ou dúbidas sobre a iluminación exterior na cidade.

Question 4

Ollos no ceo: explorando a contaminación luminosa global con mapas por satélite

Accepted Answer

Composición de imaxes da Terra de noite feita con datos do instrumento VIIRS da sonda Suomi NPP. Fonte: NASA.
Miles de millóns de persoas no mundo experimentan a cotío a contaminación luminosa na forma dun halo no ceo (o denominado en inglés skyglow): ese perpetuo resplandor sobre as cidades pola noite. O halo procede da luz en terra a se dispersar na atmosfera e que regresa aos nosos ollos, borrando por completo as estrelas.
Pero unha parte desa luz logra atravesar a atmosfera e escapar ao espazo. Os satélites que orbitan a Terra intercéptana, e as súas cámaras fornecen valiosas probas xa non só do xeito en que empregamos a luz no mundo e en que lugares, senón tamén da medida en que iso está cambiando. Unha morea de fontes e recursos dispoñibles na rede axudan aos entusiastas dos ceos escuros a acceder ás imaxes deses satélites, para así coñeceren mellor a luz no seu propio entorno local.
Cómo se dispersa a luz creando contaminación lumínica e halo no ceo
A ilustración de abaixo ilustra cómo parte da luz que emitimos dende a Terra acaba nas lentes das cámaras a bordo dos satélites.

As luminarias urbanas emiten luz en moitas direccións. Algúns deses raios de luz (“1”) diríxense dereitos ao ceo e atravesan por completo a atmosfera terrestre. Deses raios, uns poucos (“2”) hanos detectar os satélites mentres pasan polo lado nocturno do planeta. Noutros casos (“3”) partículas de po ou moléculas na atmosfera dispersan eses raios de volta ao chan, ocasionando ese skyglow tan coñecido sobre as nosas cidades. Ás veces, os raios dirixidos cara abaixo (“4”) reflicten de novo dende o chan ao ceo, onde poderían superar a atmosfera e seren captados polos satélites. Finalmente, algúns raios que se dispersan de novo ao chan (“5”) entran nos telescopios dos astrónomos, bloqueando por completo a súa visión do universo.
A cantidade de luz detectada polos satélites supón unha estimación básica e fiable da cantidade total de luz emitida ou dispersada cara arriba dende o chan. Se asumimos canta luz regresa á Terra como resultado da reflexión ou dispersión na atmosfera, podemos facer o cálculo e deducir canta luz saíra previamente dende o chan. Con esta información, os e as investigadoras averiguan abondosa información de interese acerca do uso humano da luz en particular, así como sobre patróns do seu comportamento global en xeral.
A historia dos datos de luz nocturna dos satélites
Algúns dos primeiros satélites artificiais, lanzados nos anos 60 para monitorizar o tempo atmosférico, podían observar as luces nocturnas da Terra, pero as súas cámaras non eran abondo potentes para efectuaren medicións de utilidade científica. Pola mesma altura, o Departamento de Defensa dos EEUU comezou o seu Programa do Satélite Meteorolóxico de Defensa (Defense Meteorological Satellite Program, en adiante DMSP nas súas siglas en inglés) para recoller información climática en apoio das necesidades militares norteamericanas. Durante parte de cada órbita un satélite do DMSP atópase na sombra da Terra, na cara nocturna do noso planeta, alí onde as súas cámaras rexistran non só nubes e continentes, senón tamén as luces das nosas cidades.
En decembro de 1972, o Programa do Satélite Meteorolóxico de Defensa desclasificouse, co que os seus datos ficaron abertos para a comunidade científica civil. Os investigadores de contaminación luminosa decatáronse decontado do valor desta nova fonte de datos. Os modelos de cómo a luz viaxa a través da atmosfera terrestre predín as fraccións desa luz que escaparán espazo arriba ou ben dispersaranse de volta ao chan, e as imaxes do DMSP poderían empregarse como proba esencial de tales predicións. Ao principio, as probas presentáronse en imaxes individuais do DMSP, a amosaren soamente un pequeño anaco de Terra de cada vez.
No 2001 publicouse un Atlas mundial de luz artificial nocturna, confeccionado a partir das imaxes individuais tomadas nas noites despexadas sen luar. Grazas a unha coidada calibración dos datos e a un modelo da transmisión da luz a través da atmosfera da Terra, o Atlas mundial forneceu as primeiras medicións globais da cantidade de luz de orixe humana. Sen embargo, dado que o obxectivo do DMSP era a predición do tempo, as cámaras que ían a bordo deses satélites carecían da calidade para discernir detalles a nivel do chan. Moitas cidades víanse simplemente como coruscantes retrincos de luz, sen ir polo miúdo.
En datas máis recentes, no 2011, a Administración Nacional de Océano e Atmosfera (en adiante NOAA, National Oceanic and Atmospheric Administration, nas súas siglas en inglés) botou o satélite Colaborativo Nacional de Órbita Polar Suomi ou Suomi NPP. Este satélite puxo en órbita unha cámara denominada Visible Infrared Imaging Radiometer Suite  (un equipo de Escáner Radiométrico de Luz Visible e Infravermella, VIIRS nas súas siglas en inglés). Unha cámara equipada con algúns dos mellores sensores e lentes enviados a misións espaciais de natureza civil, o cal transformou o xeito de ver a nosa Terra na noite. Mentres que as imaxes nocturnas dos satélites do DMSP podían localizar obxectos duns 3 kms. de tamaño, VIIRS ve obxectos de menos de 1 km. Como resultado, examinamos detalles polo miúdo: autoestradas ou circunvalacións en torno ás cidades. Se queres ler máis sobre as capacidades técnicas do DMSP e o VIIRS vai aquí.
A riada virtual de datos proporcionada polos satélites DMSP e o Suomi NPP está aberta ao público. Velaquí algunhas webs onde poderás botar un ollo a esas imaxes:
The Blue Marble (A canica azul)
Este sitio toma imaxes conxuntamente do DMSP e do VIIRS e superponas nun Google Maps interactivo que permite aos usuarios desprazárense polo globo terráqueo, e facer zoom naquelas áreas de especial interese. Hai dispoñibles mapas de cada ano dende 2008 até 2015, agás do 2011. A comparación entre os diferentes anos acusa o cambio na cantidade de luz dun lugar específico da Terra. A figura inferior, que amosa a rexión oriental do Mar Mediterráneo (ringleira superior) e un zoom na área do sudeste de Londres, Reino Unido (ringleira inferior), ilustran a significativa mellora na resolución das imaxes logo de que os datos da VIIRS estivesen ao alcance en 2012.

Fixádevos: malia que os mapas de 2012 e 2015 proceden da mesma fonte, teñen un aspecto ben distinto. As imaxes de 2012 preséntanse enfatizando a luz tenue das áreas rurais dependentes de núcleos urbanos, que aparecen brillantes e sen trazos. As imaxes de 2013-2015, pola contra, están axustadas para reflectiren con precisión as grandes diferenzas de brillo dentro das propias cidades, o cal ocasiona que as zonas rurais aparezan moi escuras. A imaxe inferior, que abrangue uns 250 kms. con centro na cidade estadounidense de Chicago, amosa a luz nocturna da área metropolitana de Chicago diferenciada en cidades individuais e arrabaldes.

Os lectores interesados podedes obter os datos máis frescos directamente da web da NOAA. Dispoñen de imaxes promedio tanto diarias como mensuais. Pero olliño que son arquivos moi pesados!
Lightpollution.info
Jurij Stare, de Eslovenia, creou un sitio web parecido a Blue Marble, pero cunha característica engadida: os mapas de luz están calibrados en unidades reais, o cal permite aos usuarios facer simples (pero cuantitativas) comparanzas entre as cantidades de luz emitida ao espazo en distintos lugares do mundo. A web solapa imaxes do DMSP e VIIRS encol dun Mapa interactivo Bing. O exemplo de abaixo mostra a Europa do noroeste, que contén algúns dos territorios con maior contaminación luminosa do mundo, xunta unha escala (á dereita) co significado das cores en intervalos de magnitudes físicas.

A escala de cor neste mapa resulta especialmente útil á hora de valorar a cantidade de luz proxectada dende as cidades ás áreas rurais.
O verdadeiro poder dos mapas de Blue Marble e Lightpollution.info reside en que son quen de botar un ollo a distintas rexións da Terra ao longo do tempo para comprobar se a cantidade de luz emitida mellora&#8230;ou vai a peor. Estoutra imaxe compara imaxes da VIIRS do delta do río Níxer, ao sur de Nixeria, en 2012 (esquerda) e 2015 (dereita). O dramático incremento de luz entre estes dous anos débese ao aumento da extracción petrolífera nesta rexión, con máis de 2 millóns de barrís de cru ao día.

Cities At Night
Finalmente, contamos cunha fonte máis de imaxes das luces nocturnas da Terra: a dos astronautas a bordo da Estación Espacial Internacional. Usando camaras SLR e monturas de seguimento terrestre, os astronautas compilaron miles de imaxes coma estas.
O proxecto Cities at Night céntrase en que os propios usuarios identifiquen as cidades das fotos. Os obxectivos de moitas das imaxes dos astronautas son descoñecidos, xa que a información de posición gravada para a Estación Espacial só se refire ao punto exacto da Terra baixo o seu vieiro orbital, mentres que a meirande parte das veces os astronautas toman fotos que se desvían do vieiro que orbitan. Cities at Night apela á familiaridade dos usuarios con respecto ás súas propias cidades, para así recoñeceren os patróns de estradas e outras estruturas acesas que figuran nas fotos. As imaxes identificadas preséntanse nunha base de Google Maps con marcadores sinalando as imaxes orixinais. O exemplo inferior amosa unha imaxe xa identificada de Beijing, China.

Grazas á baixa órbita da Estación Espacial –uns 410 kms. de altitude en promedio sobre a superficie da Terra- as imaxes das cidades tomadas polos astronautas posúen a maior resolución de todas. Vemos estradas, aeroportos, mesmo edificios individuais acendidos. Así mesmo, indícannnos que as cores nocturnas das cidades están a experimentar certos cambios.
Estas dúas imaxes son da cidade italiana de Milán, tomadas dende a Estación Espacial Internacional en 2012 (esquerda) e 2015 (dereita).

O centro urbano tornouse notoriamente máis azul nese período, logo de que Milán substituíse boa parte das luminarias municipais ( lámpadas de vapor de sodio a baixa presión) por lámpadas de LED brancas. Outros instrumentos, como VIIRS, recollen tamén estes cambios. Hai que ter en conta, porén, que a VIIRS non é especialmente sensible á luz azul extra que emiten os novos sistemas de alumeado público de luz LED branca, así que as cidades que fixeron o cambio a LED (como Milán) semellan terse escurecido nos últimos anos, cando probablemente non é así.
Que máis petiscos de información de interese sobre o noso planeta (e os seus habitantes) agardan ser descubertos nas imaxes orbitais da Terra nocturna? Botade un ollo vós mesmos!
Tradución do artigo «Eyes in the Sky: Exploring global light pollution with satellite maps» publicado o 6 de abril de 2016 no sitio web da IDA, International Dark-Sky Association. Versión galega de Estíbaliz Espinosa.

Question 5

Gran repercusión de la observación del tránsito de Mercurio en A Coruña

Accepted Answer

&#8211; En el noroeste de la península ibérica las nubes condicionaron la observación del tránsito de Mercurio, pero los claros permitieron disfrutar del fenómeno.
&#8211; Éxito de participación en Santa Margarita y de seguimiento desde la web.
 
Marcos Pérez explicando el tránsito de Mercurio durante la observación del 9 de mayo en A Coruña. Fotografía de Óscar Blanco.
El pasado lunes, 9 de mayo, tuvo lugar el tránsito de Mercurio por delante del Sol, un acontecimiento astronómico que pudimos vivir desde A Coruña gracias a la observación pública organizada por la Agrupación Astronómica Coruñesa Ío en colaboración con los Museos Científicos Coruñeses y a la retransmisión en directo realizada desde la web de la Agrupación. Desde nuestra ubicación, por causas meteorológicas, tuvimos visibilidad del tránsito desde su comienzo a las 13.12h hasta aproximadamente las seis de la tarde. Durante esas cinco horas hubo claros a intervalos de 5 o 10 minutos que permitieron una visibilidad total de 1 hora.
 
Ni la predicción de lluvia, ni las nubes asustaron al centenar de personas que se acercaron a observar el tránsito atraídas por los telescopios y equipos instalados en los aledaños de la Casa de las Ciencias de A Coruña. Acudieron a la observación personas de distintas edades, personas curiosas y aficionadas a la astronomía que se unían por el ambiente y que anhelaban un claro en el cielo para poder ver con sus propios ojos (y la ayuda de un telescopio con filtro solar) a Mercurio transitando el Sol. Para algunas personas era la primera vez que usaban un telescopio, o la primera vez que veían un tránsito y para muchas fue una sorpresa el tamaño de Mercurio en comparación con manchas solares. Además de la observación directa con telescopio y de la observación en pantalla, se hizo un seguimiento de otras retransmisiones, así, en los momentos en que no teníamos visibilidad desde A Coruña seguimos los directos emitidos por el Instituto de Astrofísica de Canarias (www.sky-live.tv) y por la European Space Agency (http://www.cosmos.esa.int/web/cesar/record-streaming), así como las imágenes emitidas por el Solar Dynamics Observatory de la NASA (http://mercurytransit.gsfc.nasa.gov/).
Telescopios ubicados en la explanada de la Casa das Ciencias y prensa siguiendo el evento. Fotografía de Antonio Gómez Lesta.
En la web de la Agrupación Astronómica Coruñesa Ío se pudo seguir el tránsito en directo con una cámara de ambiente y la imagen del telescopio Celestron C11 con filtro solar. La repercusión de la web ascendió a 521 visitas durante la jornada del lunes, con picos máximos de conexión entorno a la entrada de Mercurio en el Sol y a primeras horas de la tarde, y en los días sucesivos también hubo accesos a los videos en diferido (todavía puedes verlo en http://agrupacionio.com/multimedia/en-directo). Un equipo de quince socias y socios coordinados por Marcos Pérez, Director Técnico de la Casa das Ciencias, y Alfredo Madrigal, Vicepresidente de la Agrupación Ío, colaboraron en las semanas previas y en la jornada del lunes para lograr este éxito en la retransmisión en directo y en la observación pública.
Además, distintos medios de comunicación escritos y audiovisuales se hicieron eco de la noticia, tanto en los días previos anunciando el fenómeno y la celebración de la observación pública, como realizando crónicas del evento. Por ejemplo, el video “Galicia observa el tránsito de Mercurio”, grabado por V Televisión en A Coruña, fue viral entre los aficionados a la astronomía (lo puedes ver en http://goo.gl/ebyb3m).

¿Qué vimos y cuándo lo volveremos a ver? 
Un tránsito es la percepción que tenemos desde la Tierra de la alineación de dos astros donde uno pasa por delante de otro más grande, por lo tanto no se produce la desaparición del más lejano. Esta situación es distinta a otras ocultaciones, como los eclipses, donde la diferencia aparente de tamaños es lo que permite la ocultación total del cuerpo celeste más distante.
Tipos de ocultaciones según el tamaño aparente. Representación gráfica de Juan Carlos Casado.
Los tránsitos de un planeta alrededor de una estrella son frecuentes en el Universo y son una fuente de información científica para la astronomía, sirven como método de detección de exoplanetas (planetas que orbitan un estrella diferente al Sol) y han servido para determinar la atmósfera de Plutón o la distancia Sol &#8211; Tierra mediante el método de paralaje (observar y comparar la duración total del tránsito desde distintas latitudes en la Tierra).
Desde la Tierra sólo vemos transitar por delante del Sol a los planetas interiores (aquellos cuya órbita está más cerca del Sol que la de la Tierra): Mercurio y Venus. El motivo por el que no podemos ver un tránsito de un planeta exterior es porque, al alinearse Tierra, Sol y el otro planeta, su órbita siempre estará en el lado opuesto al Sol (oposición) o por detrás del Sol (conjunción), pero nunca en el medio entre Tierra y Sol (conjunción inferior).
Posición de los planetas interiores y exteriores con respecto a la Tierra y al Sol. Representación gráfica de Francisco Javier Blanco.
 
Mercurio tarda 88 días en completar una vuelta al Sol, su órbita corta y su cercanía a la estrella son los causantes de esta rapidez (de media, Mercurio orbita a 47’9 km/s y la Tierra a 29’8 km/s). Sin embargo, desde la Tierra no vemos cuatro tránsitos de Mercurio por año sino alrededor de trece por siglo, en intervalos de 3’5, 7, 9’5 y 13 años, dado que necesitamos una alineación casi perfecta entre los tres astros en unas fechas del calendario muy concretas: entre 7 y 10 de mayo y entre 7 y 14 de noviembre. Esto es provocado por la diferente velocidad de traslación, por la forma elíptica de las órbitas y por su inclinación (con una separación de 7º entre las órbitas de Mercurio y Tierra), de manera que no basta con que Mercurio se interponga entre Tierra y Sol, ya que en algunas ocasiones, desde nuestra perspectiva en la Tierra, lo hace por encima o por debajo del disco solar; sino que para que un tránsito suceda Mercurio debe pasar por los nodos en los que su órbita corta el plano orbital de la Tierra (este video simula la mecánica celeste de un tránsito de Mercurio http://www.scienceoffice.org/projects/transit-of-mercury-2016/).
Mercurio y manchas solares 2542 y 2543 el 9 de mayo de 2016. Fotografía de Alfredo Madrigal.
El diámetro de Mercurio es de 4.878 km, esto es aproximadamente 1/3 del diámetro de la Tierra, pero en comparación con el Sol el diámetro aparente de Mercurio no es igual cuando el tránsito se produce en mayo (1/158 del diámetro aparente del Sol) a cuando se produce en noviembre (1/194 del diámetro aparente del Sol). Al observar con telescopio el Sol durante un tránsito de Mercurio lo que vemos es una pequeña circunferencia negra desplazándose durante varias horas sobre la superficie solar, tan pequeña que incluso algunas de las manchas solares, aún estando a mayor distancia de la Tierra, son aparentemente más grandes.
El próximo tránsito de Mercurio tendrá lugar en noviembre de 2019, pero no volveremos a ver desde nuestra posición en A Coruña un tránsito completo hasta noviembre de 2039.  Mientras esperamos… la última semana de mayo y la primera semana de junio tendrá lugar la oposición de Marte (22 de mayo) y Saturno (3 de junio), que además de formar conjunción entre ellos lo harán con Antares y la Luna.
 
Saúde e ceo!

Question 6

Carta ás estrelas

Accepted Answer

Dende este mundo vello e canso
contémplovos, altas estrelas;
flores máxicas, abertas
no gran prado da noite;
soños perdidos no espacio,
irmaos dos soños meus,
dos meus anceios.
Escríbovos en verso coa esperanza
de que chegue a vós a miña voz:
un chío a penas perceptíbel.
Vós aínda sodes puras e fermosas.
Aínda gardades un segredo
e defendedes o misterio
que vos arreda de nós.
Aínda o home non puxo
os seus pés impuros
no voso chao inmaculado,
nin levou deica vós
as súas xenreiras,
o seu odio,
o seu trafego incansábel
que nunca ten remate.
Illas marabillosas e lonxanas,
ciscadas no inmenso mar
da noite: na voz do vento
escribo as miñas verbas
para que elas leven,
ao voso silencio de séculos,
a vosa intimidade de mundos puros
o meu latexo, humano e namorado
da vosa maxestade no azul inmenso.
Os vellos poetas cantaron cheos de amor
o voso parpadexo milagreiro,
a música harmoniosa das esferas,
o voso cintilar resplandecente
e incluso algún deles ten
saloucado por vós nas noites mainas.
Teño que dicirvos &#8211;Sirio, Aldebarán,
Venus, Casiopea, estrelas todas,
constelaciós, luceiros e galaxias&#8211;
este desacougo que me ten amarrado
a unha vida con paisaxes de cemento,
con regulamentos e horarios de traballo,
con decretos para vivir e morrer,
con música ié-ié e luces fluorescentes
que aluman máis e custan menos.
Cando vos ollo a vós no ceo inmenso
sempre tan despertas, tan acesas,
coroando os meus soños máis amados
nácenme non sei que arelas de pureza,
de vivir unha vida limpa e ceibe.
Altas, lonxanas estrelas luminosas;
rosas de luz na noite escura
que alumades o meu pobre corazón;
patrias dos anceios, dos fondos
e impresionantes silencios siderais:
¡defendede a vosa independencia,
o voso privilexio
de mundos imposíbeis e lonxanos!
Manuel María, «Carta ás estrelas» (Remol, 1970)
*O Día das Letras Galegas está dedicado en 2016 ao poeta da Terra Chá Manuel María.

Question 7

O luns 9 de maio Mercurio pasará por diante do Sol

Accepted Answer

O próximo luns, 9 de maio, terá lugar un deses acontecementos astronómicos que xeran expectación entre os afeccionados: un tránsito de Mercurio, o paso do planeta Mercurio por diante do disco solar.
En xeral, denominamos “tránsito” ao paso dun obxecto celeste por diante doutro máis grande. É un fenómeno equivalente a unha eclipse, só que nun tránsito a ocultación é moi pequena, apenas un punto sobre o outro astro, mais en todo caso suficiente para ser detectada sen problemas. De feito, moitos dos exoplanetas descubertos fóra do sistema solar foron identificados pola diminución da luz que recibimos dunha estrela ao transitaren estes por diante dela.
No noso “barrio”, o sistema solar, podemos ver tránsitos dos dous planetas cuxas órbitas arredor do Sol son interiores á da Terra, Mercurio e Venus, mais trátase de acontecementos pouco frecuentes. De Venus tivemos tránsitos en 2004 e 2012 e non volverá haber outro até 2117. Suceden máis a miúdo os de Mercurio, mais aínda así son escasos: de media hai 13 por século. E é que non basta con que o planeta se interpoña entre a Terra e o Sol. A órbita de Mercurio está inclinada 7 graos respecto da da Terra e por iso cando se sitúa entre nós e o Sol as máis das veces pasa por riba ou por debaixo do noso plano orbital. Para que suceda o tránsito Mercurio debe pasar polos lugares nos que a súa órbita corta o plano orbital da Terra; nese caso teremos dende aquí a visión aparente do planeta coma un punto que avanza diante do Sol. Un punto cun diámetro 158 veces menor có do Sol, o cal dá idea de que para aprecialo precisamos ferramentas ópticas que nos permitan obter unha imaxe aumentada, coma un telescopio solar ou un telescopio convencional co filtro solar axeitado.
Cómpre insistir unha vez máis en que observar observar o Sol a ollo ceibe é moi perigoso. Facelo a través de prismáticos ou telescopios sen filtros solares é garantía de danos irreparábeis no ollo de forma inmediata. Nunca, nunca, nunca se pode mirar o Sol sen a debida protección. Negativos, cristais afumados, Cds e outros trucos caseiros non serven de nada: filtran levemente o brillo mais son transparentes á maioría da radiación solar (por exemplo a infravermella e ultravioleta) co cal observar o Sol con eles é expoñerse a danos gravísimos, maximizados pola falsa sensación de confianza que producen. No caso de usarmos prismáticos ou telescopios, é imprescindíbel contar con filtros solares específicos colocados entre o Sol e a entrada de luz, nunca sobre o ocular. Debemos ser moi coidadosos e impedir que ninguén mire accidentalmente polo telescopio sen filtro, pois as lesións, insistimos, son inmediatas.
O mellor para gozar do tránsito sen riscos é participar na observación pública que a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza en colaboración cos Museos Científicos Coruñeses o vindeiro luns 9 de maio. Entre as 13 e as 19h haberá a disposición da xente na contorna da Casa das Ciencias, no Parque de Santa Margarita da Coruña, un telescopio con filtro solar seguro para observación visual e, ademais, un segundo telescopio rexistrará por cámara o tránsito e ofrecerá a imaxe por streaming a través do sitio web da Agrupación Ío. A asistencia, por suposto, é de balde.
Lugar: Casa das Ciencias, Parque de Santa Margarita (A Coruña).
Data e hora: luns 9 de maio, de 13 a 19 horas.
*Máis información sobre outras observacións en España, no sitio web da Federación de Asociaciones Astronómicas de España.

Question 8

A perda da escuridade

Accepted Answer

Preparamos subtítulos en galego para o vídeo divulgativo sobre contaminación luminosa Losing the Dark, da International Dark-Sky Association. Podes velo nesta ligazón.

Question 9

Un minuto de astronomía

Accepted Answer

No ámbito do Ano Internacional da Astronomía 2009, a Agência Nacional para a Cultura Científica e Tecnológica de Portugal (Ciência Viva) patrocinou a produción dunha serie de 13 pílulas divulgativas que presentaban, nun minuto, diversos temas científicos vinculados á astronomía. Os vídeos estaban presentados por figuras coñecidas para o público portugués (actores, músicos, presentadores de televisión) e emitíronse moitas veces por semana na RTP. Ademais, ficaban na rede nun sitio específico no que, ademais, poden lerse artigos breves de astrónomos do país veciño.
Hai unos anos fixen traducións ao galego dos vídeos e agora, a través da utilísima ferramenta online Amara, púxenos na rede para que poidan empregarse con fins didácticos. Aquí vai o índice dos vídeos de 1 minuto de Astronomia, en portugués con subtítulos en galego:
Porque é a Astronomia importante?
Matéria negra
O fim do Sol
O legado de Galileu
Planetas extrasolares
Telescópios
Vía Láctea
Eclipses
Cometas
Buracos negros
Anos luz
Anéis de Saturno
Big Bang

Question 10

Astrocalendario 2017: concurso de astrofotografía

Accepted Answer

Organiza: Federación de Asociaciones Astronómicas de España (FAAE)
Colaboran: Global Astronomía SLL y Astroshop
Desde la FAAE queremos fomentar la participación mediante la realización de un calendario de pared para el año 2017 compuesto por fotografías realizadas por los miembros de las asociaciones federadas. De esta forma servirá también como escaparate ante los ciudadanos de los trabajos de los aficionados. Estas fotografías serán seleccionadas mediante un concurso que se regirá por las siguientes bases:
Normas generales:
1. Podrán participar todos los socios de alguna de las asociaciones que forman parte de la FAAE.
2. El número máximo de astrofotografías que puede presentar una persona es de tres, de las cuales sólo una podrá formar parte del astrocalendario.
3. Habrá una única categoría, pudiéndose enviar astrofotografías de cielo profundo, de planetaria, de gran campo, o de paisajes astronómicos.
4. No se admiten montajes, entendiendo como montaje añadir o quitar elementos de la imagen original. Sí se permiten procesados consistentes en apilamiento de varias imágenes (o fotogramas de vídeo), así como procesados HDR. En caso de duda el jurado podrá requerir los archivos RAW o FITS originales.
5. Los miembros de la Junta Directiva de la FAAE no podrán participar en el concurso.
6. La participación en el concurso implica la aceptación de estas bases.
Envío:
1. Las fotografías deberán tener la máxima resolución posible con un máximo de 4000 píxeles en su dimensión más larga en formato digital (preferentemente deberán ser enviadas en formato horizontal, ya que se tiene previsto imprimirlas de un tamaño de 21 cm de alto por 29,7 cm de ancho).
2. El envío se realizará a través del formulario correspondiente que se habilitará en la página web.
3. Dado que la participación está restringida a miembros de las asociaciones federadas los concursantes deberán acreditar su pertenencia mediante el código del certificado de membresía que pueden solicitar en esta dirección.
4. Recomendamos no dejar para el último momento la solicitud del certificado de membresía.
Proceso de selección:
1. Todas las fotografías enviadas aparecerán en la página de la FAAE y podrán ser votadas por los socios de cualquiera de las asociaciones federadas, siendo necesario su acreditación como tales mediante el mismo sistema de certificados de membresía que los concursantes. Se podrán votar un máximo de tres fotos, dándoles puntuaciones de 3, 2 ó 1 punto (siendo 3 la mejor puntuación). Se preseleccionarán las 24 con más puntuación.
2. De las 24 elegidas, el jurado seleccionará las 12 que serán utilizadas en el calendario para cada uno de los meses. Y además elegirá una fotografía entre las 12 seleccionadas como “la mejor astrofotografía del calendario” que recibirá el premio especial.
Plazos:
1. Entrega de fotografías hasta el 31 de mayo de 2016 a las 24:00.
2. Votación de las preseleccionadas hasta el 30 de junio de 2016 a las 24:00.
3. Deliberación del jurado para seleccionar las fotografías elegidas hasta el 15 de julio de 2016.
4. Publicación de los ganadores en la página web de la FAAE el 16 de julio de 2016.
Premios:
Los autores de las imágenes seleccionadas recibirán cada uno dos ejemplares del calendario. Y el autor o autora de las seleccionadas entre estas doce como “la mejor astrofotografía del calendario” recibirá el premio especial de unos prismáticos 15&#215;70 de Omegon por cortesía de Astroshop.
Jurado:
El Jurado estará formado por seis personas, designadas por la FAAE, consideradas como capacitadas para dictaminar qué fotografías deben resultar seleccionadas.
Presidente: Ángel Gómez Roldan (Director de Revista AstronomiA)
Secretario: Fernando Cabrerizo (Directivo de la FAAE)
Vocales: Ana Guijarro (Observatorio de Calar Alto), Ana Ulla (Universidad de Vigo, NOC), Carlos Malagón (Astrofotógrafo, Astroshop), Montse Campás (Observatorio de Montcabrer)
El Jurado tiene la misión de aclarar y enmendar las presentes Bases cuando fuesen requeridos a ello por cualquiera de los participantes. Para ello recibirán las preguntas que estos formulasen por cualquier medio, se reunirán para debatirla y publicarán la aclaración para su conocimiento por parte de todos los participantes.
En caso de discrepancia manifiesta entre los miembros del Jurado, se considerará que el Presidente del Jurado posee un voto de calidad para dirimir estas situaciones.
El Jurado deberá decidir el resultado, eligiendo de las 24 preseleccionadas las 12 fotografías que pasarán a formar parte del calendario para cada uno de los meses, o tomando las decisiones al respecto que considere menester. Además elegirá una fotografía entre las 12 seleccionadas como “la mejor astrofotografía del calendario” que recibirá el premio especial.
Fallo del Jurado:
1. Para la emisión de su voto los miembros del Jurado tomarán en cuenta, la composición u otras cualidades científicas o artísticas , la dificultad del objeto fotografiado de acuerdo a las características del equipo de observación, y otros valores como puedan ser la originalidad, su valor científico o educativo, etc.
2. Aunque el voto de los miembros del Jurado es secreto, estos podrán debatir entre ellos cuanto sea necesario antes de emitir su veredicto final.
3. El fallo del Jurado es inapelable.
4. En el caso de que se detectase fraude en los trabajos preseleccionados, la FAAE eliminará dicho trabajo e incluirá el siguiente de la lista con mayor puntuación.
Propiedad de los trabajos presentados:
La FAAE reconoce la propiedad física e intelectual de los autores de cada uno de los trabajos presentados. No obstante, los participantes consienten su publicación en la página web de la FAAE.
Los autores de los trabajos seleccionados ceden sus obras para:
-Publicación del astrocalendario FAAE 2017.
-Publicación en la revista AstronomíA.
Publicación de los astrocalendarios FAAE 2017:
Los calendarios se podrán adquirir a través de los cauces que determine la Junta Directiva de la FAAE.
El precio final del calendario se establecerá una vez finalizado el proceso de edición.
Se proporcionarán a las asociaciones federadas los calendarios que deseen (en función de su disponibilidad) a un precio reducido.
Los beneficios que pudieran obtenerse por la venta del calendario se destinarán a los fines de la Federación previstos en sus estatutos.

Question 11

O raio verde

Accepted Answer

O «raio verde», «destello verde» ou «green flash» é un fenómeno óptico real provocado pola difracción e dispersión das ondas electromagnéticas do espectro visible da luz (arco da vella) durante os amenceres e solpores. A cor verdosa correspóndese coas ondas de lonxitude de onda media, que brilla neses instantes. As outras cores presentes, vermellos, azuis e violetas con lonxitudes de onda máis longas e máis curtas anúlanse e só queda a característica cor verdosa.

Neste vídeo podedes ver coma a Sol provoca unha serie de raios verdes, sobre todo ao final, na parte de cámara lenta. Foi realizado a carón do banco máis bonito do mundo, nos marabillosos acantilados de Loiba (A Coruña); vemos en primeiro plano uns dos «aguillóns» de Cabo Ortegal. A distancia entre o aguillón de Cabo Ortegal e a ubicación dos acantilados de Loiba son uns 10km en liña recta como podedes ver na imaxe anterior.
[youtube https://www.youtube.com/watch?v=OpHkUIayOF0]
Os datos técnicos son os seguintes:
Cámara: nikon d750 en modo vídeo 1080p@60fps
Telescopio: TS optics 102ED con barlow 2X apo (1428mm de focal a f14)
Xavi Fonseca e Oscar Blanco (M1) falannos deste fenómeno: «Inmortalizando el rayo verde»
Tamén na wikipedia podedes ver máis detalles: Wikipedia «destello verde»
 
Alfredo Madrigal (M50)

Question 12

A luz que tiramos ao ceo

Accepted Answer

O noso compañeiro Alfredo Madrigal púxolle nome a algúns dos puntos que proxectan máis luz artificial ao ceo na Coruña e arredores (fai click aquí para ver a imaxe a tamaño completo). A demostración visual dun problema moi serio, a contaminación luminosa. Non nos cansaremos de repetilo.

Question 13

Presentación na Coruña do libro "¿A que altura está o ceo?" de Jorge Mira

Accepted Answer

O venres 11 de marzo ás 19h terá lugar na Domus o acto de presentación do novo libro de Jorge Mira, ¿A que altura está o ceo?, escrito coa colaboración de María Canosa e con ilustracións de Dani Padrón. No acto, de entrada libre, participarán, ademais do autor, o concelleiro de culturas do Concello da Coruña, José Manuel Sande; o xefe de servizo dos Museos Científicos Coruñeses, Ángel Loureiro; o secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García; e o editor, Henrique Alvarellos. Vémonos na Domus!

Question 14

5 de marzo: IV Workshop CMON, encontro de amadores e profesionais da Astronomía en Galicia

Accepted Answer

Lugar: Residencia Universitaria Monte da Condesa, USC Santiago de Compostela
Data: sábado 5 de Marzo de 2016.
Programa:
11:00-11:15: Benvida
11:15-12:30: Presentación de libros recentes relacionados coa Astronomía.
&#8211; Jorge Mira (USC): A que altura está o ceo?
&#8211; Ana Ulla (U. Vigo): Desde el jardín, las estrellas
&#8211; Salva Bará (USC): E fixemos a luz!
&#8211; Josefina F. Ling (USC): Esos astrónomos locos por el cielo o la historia de la observación de las estrellas dobles
12:30-12:45: Descanso.
12:45-13:15: A oficina para a Divulgación da Astronomía da Unión Astronómica Internacional, Ana Ulla (U. Vigo).
13:15-14:00: Actualidade en Astrofísica (I): Ondas Gravitacionales: Astronomía a simple oído, Javier Mas Solé (USC).
14:00-16:00: Pausa para xantar.
16:00-16:45:  Actualidade en Astrofísica (II): ¿Es necesaria el agua para la vida en los planetas extrasolares?, Mario S. García González.
16:45-17:00: Descanso
17:00-17:30: Contando as estrelas. Experiencias divulgando astronomía en medios de comunicación, planetarios e colexios, Borja Tosar.
17:30-18:00: Radio-Astronomía: Proxecto Alexandra, Grupo Cacharreo, en colaboración con OAF e o RClube Estrada (charla a cargo de Fran Paz).
18:30-19:00: Proyectos instalados y o en estudio: Astrovigo / OAF, Ricardo Moreno.
19:00-19:30: Son os teus ollos ou é o telescopio? Aberracións oculares en astronomía visual, Salva Bará (USC).
Información tomada do foro de astromanía.

Question 15

Salvador Bará presenta na Coruña un libro divulgativo sobre a ciencia da luz

Accepted Answer

O próximo venres 26 de febreiro ás 20:00 terá lugar na Sala Leonardo da Vinci da Domus a presentación do libro E fixemos a luz! do profesor Salvador Bará, segundo título da Biblioteca de Divulgación, Serie Científica, impulsada polo Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela. Na sesión intervirá, ademais do autor, o codirector da colección, Jorge Mira. A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío colabora na organización deste acto, cumprindo o seu obxectivo de promover a cultura científica.
En E fixemos a luz! Salvador Bará explora con precisión e humor os desafíos e as controversias científicas que conduciron ao coñecemento que hoxe temos da luz. Unha historia apaixonante que é tamén un reconto das grandes figuras que cambiaron o noso coñecemento do mundo, de Galileo a Einstein. 
Salvador Bará é doutor en física pola Universidade de Santiago de Compostela e profesor na Facultade de Óptica e Optometría. Entre os seus diversos campos de investigación nos últimos anos desenvolveu un intenso traballo sobre contaminación luminosa, que deu coma froito un bo número de publicacións. Ademais é o coordinador do proxecto de divulgación «Astronomía na beirarrúa». 
Creada en 2011, a Biblioteca de Divulgación &#8211; Serie Científica publica textos pensados para o público xeral, non especialista. O primeiro volume foi Antimateria, magia y poesía, de José Edelstein e Andrés Gomberoff.
Lugar: Sala Leonardo da Vinci da Domus (Rúa Ángel Rebollo, 91, 15002 A Coruña)
Data e hora: venres 26 de febreiro, 20:00

Question 16

Conferencia: ¿Es necesaria el agua para la vida en los planetas extrasolares?

Accepted Answer

Este xoves, 25 de febreiro, ás 19.30 no salón de actos do MUNCYT da Coruña, conferencia do noso compañeiro Mario Simón. Entrada libre, limitada á capacidade do recinto.

Question 17

Febreiro estrelado na Biblioteca do Castrillón

Accepted Answer

A Agrupación Ío desenvolve en colaboración coa Biblioteca do Castrillón as seguintes actividades divulgativas no mes de febreiro:
-Sábado 13 ás 12:00, presentación do libro de Ana Ulla Desde el jardín, las estrellas, orientado a lectores a partir de dez anos. Lugar: Biblioteca do Castrillón.
-Venres 19 ás 19:00, charla sobre observación astronómica e contaminación luminosa. Lugar: Biblioteca do Castrillón.
-Venres 19 a partir das 20:30, observación astronómica pública na Praza Pablo Iglesias (se o tempo o permite).
Estas actividades son de entrada libre e gratuíta, coa única limitación da capacidade da biblioteca.

Question 18

Contra a intrusión luminosa: un modelo de escrito aos Concellos

Accepted Answer

Disculpa, pero esta entrada está disponible sólo en galego.

Question 19

Asemblea Xeral Ordinaria da Agrupación Ío

Accepted Answer

O próximo día 12 de febreiro de 2016 (venres) terá lugar a Asemblea Xeral Ordinaria da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. Será na Domus ás 20:00 horas en primeira convocatoria e ás 20:30 horas en segunda convocatoria. A asemblea está aberta unicamente aos socios da Agrupación.
A orde do día será a seguinte:

Lectura e aprobación, se procede da acta da asemblea anterior.
Informe do Presidente ou Vicepresidente do exercicio 2015.
Lectura e aprobación, se procede, das contas anuais e liquidación do orzamento do exercicio 2015.
Cambios na directiva, presentación de candidaturas e aprobación dos novos cargos.
Presentación do Plan de Actividades para 2016.
Rogos e preguntas.

Lembrámosvos que este é o máximo órgano de decisión da Agrupación, polo que é moi importante a asistencia e participación dos socios.

Question 20

Introdución á contaminación luminosa

Accepted Answer

A partir de materiais previos creados pola International Dark Sky Association e Cel Fosc o noso compañeiro Martin Pawley preparou unha presentación a xeito de introdución á contaminación luminosa. Podedes consultala nesta ligazón de Slideshare.

Question 21

Segunda certificación Starlight para Galicia: o Parque Nacional das Illas Atlánticas

Accepted Answer

No marco da feira de turismo FITUR anunciouse a designación do Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas coma Destino Starlight. A entrega da certificación correspondente, onte mesmo, supón o final dun longo proceso de traballos e medicións -nos que participou, entre outros, o noso compañeiro Ángel Arós- do que xa demos conta neste blog o verán pasado ao expresar o apoio da Agrupación Ío a esta iniciativa.
O Parque das Illas Atlánticas é o segundo destino turístico galego recoñecido pola Fundación Starlight. O primeiro foi A Veiga, seleccionado en agosto de 2015.

Question 22

Actividades da Agrupación Ío no segundo semestre de 2015

Accepted Answer

Repasamos algunhas das accións divulgativas e actividades desenvolvidas pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no segundo semestre de 2015 (as do primeiro semestre podedes consultalas aquí).
Actividades abertas ao público:
Sábado 18 de xullo, 23:00: Observación astronómica en Guitiriz. Lugar: Área recreativa San Xoán, Guitiriz (Lugo).
Sábado 8 de agosto, 22:00: Observación das Perseidas en Sada (Homenaxe a Jaítos).
Mércores 12 de agosto, 23:59: Observación das Perseidas no Parque de Eirís. CANCELADA POLA DESFAVORÁBEL PREVISIÓN METEOROLÓXICA.
Sábado 22 de agosto, 20:30: Excursión ao dolmen de Dombate e observación astronómica. Lugar: Dolmen de Dombate, Cabana de Bergantiños (A Coruña).
Sábado 12 de setembro: publicación e difusión da Nota informativa sobre contaminación luminosa.
Luns 28 de setembro, 2:00-7:00: Observación da eclipse total de Lúa. Lugar: Parque de Eirís, A Coruña.
Martes 20 de outubro, 20:30: Observación astronómica no Campo de Marte. Lugar: Campo de Marte, A Coruña.
Venres 20 de novembro, 20:30: Observación astronómica no Centro Ágora. CANCELADA POLA DESFAVORÁBEL PREVISIÓN METEOROLÓXICA.
Sábado 12 de decembro, 12:30: Presentación do libro infantil Onde estás, Andrómeda a cargo de Anna Almécija. Lugar: Biblioteca infantil do Fórum Metropolitano, A Coruña.
Sábado 12 de decembro, 20:30: Observación das Xemínidas no Dolmen de Dombate. Lugar: Dolmen de Dombate, Cabana de Bergantiños (A Coruña).
Domingo 13 de decembro, 12:30: Vermuncyt «Moita luz deslumbra os ollos», charla sobre contaminación luminosa a cargo de Anna Almécija e Salva Bará. Lugar: MUNCYT A Coruña.
Venres 18 de decembro, 19:30-23:00: Observación astronómica no MUNCYT. Lugar: MUNCYT A Coruña.
Outras accións:
Martes 28 de xullo: reunión co Concelleiro de Urbanismo do Concello da Coruña para axilizar o procedemento burocrático preciso para as observacións urbanas (solicitude do espazo, apagado de luces e, no seu caso, dos sistemas de rego automático) e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 18 de agosto: reunión co Concelleiro de Cultura, Deporte e Coñecemento para darlle a coñecer as actividades e fins da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 25 de agosto: reunión co actual director dos Museos Científicos Coruñeses co obxectivo de reafirmar a plena disponibilidade da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío para participar en actividades de divulgación da astronomía, valorar posíbeis iniciativas futuras e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Mércores 2 de setembro: reunión coa Concelleira de Participación e Innovación Democrática para informar sobre o problema da contaminación luminosa. No encontro estaba prevista a presenza do Concelleiro de Urbanismo e a Concelleira de Medio Ambiente, que na véspera comunicaron a súa non asistencia.
Xoves 10 de setembro: encontro con representantes dos cinco grupos parlamentarios no Parlamento de Galicia (PP, PSOE, BNG, AGE e Mixto) para informalos do problema da contaminación luminosa e convidalos á elaboración dunha declaración institucional en defensa do ceo nocturno.
Mercores 23 de setembro: encontro coa vicepresidenta da Deputación da Coruña para informala sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 29 de setembro: lectura no Parlamento de Galicia da Declaración institucional en defensa do ceo nocturno promovida pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío.

Question 23

Esta noite, observación astronómica no MUNCYT

Accepted Answer

Hoxe a partir das 19:30 estaremos no MUNCYT da Coruña para guiar unha nova edición das observacións astronómicas urbanas que desenvolvemos na nosa cidade. A iso das 20:20 intentaremos ver este paso da ISS (nos próximos días haberá varias oportunidades máis, ben mellores) e logo centrarémonos no recoñecemento do ceo de inverno e na observación da Lúa crecente por telescopio. Vémonos na praza do museo!

Question 24

VERMUNCYT en MUNCYT Coruña: "Contaminación lumínica - Moita luz deslumbra os ollos"

Accepted Answer

O vindeiro domingo 13 de decembro ás 12:30 no MUNCYT da Coruña terá lugar unha nova sesión das charlas «Vermuncyt», desta volta centrada no problema da contaminación luminosa. Baixo o título Moita luz deslumbra os ollos, verso da escritora galega Rosalía de Castro, terá lugar un encontro con Salvador Bará, doutor en física pola USC e profesor titular da área de Óptica nesa universidade, e Anna Almécija, xurista especializada en dereito ambiental. Dous expertos que abordarán as alteracións da escuridade natural polas emisións artificiais de luz dende dous puntos de vista diferentes, tanto a investigación científica máis actualizada sobre o asunto como a normativa xa existente e os mecanismos legais que poden empregar os cidadáns para esixir boas prácticas de iluminación.
Lembrade: a cita é este domingo. A entrada é libre, coa única limitación da capacidade da sala.

Question 25

Presentación do libro "Onde estás, Andrómeda?" de Anna Almécija

Accepted Answer

O sábado 12 de decembro ás 12 da mañá estará na biblioteca do Fórum Metropolitano a avogada e escritora Anna Almécija para presentar o libro para nenos Onde estás, Andrómeda? (dispoñíbel en galego, español, catalán e inglés). No acto, de entrada libre, Anna explicará o conto e expoñerá o problema da contaminación luminosa. Quen desexe facerse cun exemplar do libro poderá adquirilo durante a sesión.
A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío agradece o apoio da Biblioteca Municipal Fórum Metropolitano na organización desta actividade, e, por suposto, a presenza e colaboración da autora do libro.

Question 26

12 de decembro, observación astronómica no dolmen de Dombate

Accepted Answer

O sábado 12 de decembro, en colaboración co Concello de Cabana de Bergantiños, faremos unha nova visita guiada ao dolmen de Dombate e posteriormente desenvolveremos unha observación astronómica pública en data próxima ao máximo da chuvia de estrela das Xemínidas.
A viaxe en autobús ao dolmen será totalmente gratuíta; dispoñemos dun máximo de 50 prazas que adxudicaremos por rigorosa orde de solicitude tendo en conta que os socios e socias da Agrupación Ío terán preferencia na asignación das mesmas. Saíremos da Coruña ás 20:30 dende a Praza da Palloza e regresaremos á 1:30, cando remate a observación.
Para apuntarse é preciso cubrir este formulario; o prazo para facelo remata ás 12 da mañá do martes 8 de decembro.

Question 27

Declaración institucional do Parlamento de Galicia en defensa do ceo nocturno

Accepted Answer

Disculpa, pero esta entrada está disponible sólo en galego.

Question 28

Observación da eclipse de Lúa na Coruña

Accepted Answer

Na madrugada do luns 28 de setembro (na noite do domingo ao luns, para evitar confusións) terá lugar unha eclipse total de Lúa visíbel en España. A Agrupación Ío guiará unha observación pública do fenómeno no Parque de Eirís da Coruña, na zona do paseo próxima aos restos arqueolóxicos do mal chamado “castelo”, a partir das 2 da mañá e até que conclúa a eclipse. A asistencia a esta actividade é por suposto libre e de balde.
Eclipse de Lúa
Unha eclipse de Lúa é o escurecemento, máis ca ocultación, do noso satélite pola sombra da Terra, que se interpón na chegada directa da luz solar. Para iso é preciso que os tres corpos estean en liña, coa Terra entre o Sol e a Lúa, xeometría característica de cada Lúa Chea. Mais a órbita da Lúa arredor da Terra está lixeiramente inclinada -uns 5º- respecto do plano de xiro da Terra arredor do Sol e esa pequena diferenza é suficiente para que as máis das veces a sombra da Terra non pase sobre a Lúa. O perfecto aliñamento dos tres corpos que permite as eclipses dáse só nos “nodos”, puntos de corte da órbita da Lúa coa eclíptica (o camiño aparente do Sol respecto do firmamento de fondo).
Superlúa&#8230;?
A órbita da Lúa arredor da Terra non debuxa un círculo, senón unha elipse, e en consecuencia a distancia entre os dous corpos varía entre un valor mínimo no punto de máximo achegamento (o perixeo), a uns 360 mil quilómetros, e un valor máximo no de máximo afastamento (o apoxeo), a algo máis de 400 mil quilómetros. Fálase de “superlúas” cando a Lúa Chea cadra arredor do perixeo. A atracción gravitatoria é un pouco maior e déixase notar nas mareas (as “mareas vivas”), mais non produce efectos doutro tipo (e dende logo non é causa de calamidades de ningunha clase).
Grazas a esa maior proximidade, vemos a Lúa “máis grande”? Si e non. Entre o apoxeo e o perixeo o diámetro do disco lunar aumenta até un 14%, mais iso equivale só a 4 minutos angulares. Cando estendemos o brazo o dedo maimiño cobre 1º (60 minutos angulares), que xa é o dobre do que ocupa unha Lúa Chea típica. A diferenza de tamaño nunha “superlúa” é pois unha quinceava parte do grosor do dedo pequeno co brazo estendido, demasiado pouco como para distinguilo con claridade a simple vista. Se facemos fotografías en condicións equivalentes de Lúas Cheas no perixeo e no apoxeo si poderemos apreciar ben esa variación.
&#8230;de sangue?
A cor laranxa ou vermella é característica das eclipses de Lúa. A Lúa entra na zona de sombra que provoca a Terra mais “non desaparece do ceo”, senón que seguimos véndoa tinguida dese ton debido á luz que dispersa a atmosfera terrestre. Deixa de estar iluminada polo Sol para estar iluminada de forma feble e indirecta pola Terra.
Que ninguén espere acontecementos estraños no resto do ceo. Se o vemos alaranxado esa ou calquera outra noite será máis ben por causa dun problema infelizmente común, a contaminación luminosa que nos rouba a necesaria escuridade.
A eclipse de Lúa do 28 de setembro
Na eclipse do vindeiro luns empezaremos a apreciar o escurecemento da Lúa a partir das 2:12am, cando o satélite entra na zona de penumbra, da que sairá ás 7:22. O momento central da eclipse, o máis interesante, é cando a Lúa entra na zona de sombra, entre as 3:07am e as 6:27am, coa fase de totalidade marcada entre as 4:11 e as 5:23. A previsión meteorolóxica anuncia ceos despexados.

Question 29

En defensa do ceo nocturno

Accepted Answer

Fotografía de Óscar Blanco
A idea xurdiu este verán: sería posíbel conseguir que o Parlamento de Galicia fixese unha declaración institucional en defensa do ceo nocturno, na liña da Declaración de La Palma de 2007 (PDF, 1,1MB)? As declaracións institucionais non se someten a votación; saen adiante por acordo previo e pactado entre os grupos parlamentarios, que consensúan ou aceptan un texto que logo é lido en sesión plenaria. Malia non ter consecuencias legais directas, unha declaración deste tipo posuiría un enorme valor simbólico. O noso obxectivo é poñer na axenda pública un tema, o da contaminación luminosa e o valor patrimonial do ceo nocturno, que infelizmente aínda non o está.
A semana pasada contactamos con todos os grupos parlamentarios e conseguimos marcar en pouquísimo tempo un encontro persoal con eles para o xoves. En representación da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío asistiron dúas persoas da directiva que se reuniron nunha tarde maratoniana con, por orde, Ana Pontón (BNG), Miguel Tellado e Gonzalo Trenor (PP), Xosé Antonio Sánchez Bugallo (PSOE), Antón Sánchez (AGE) e Consuelo Martínez (Grupo Mixto). Estes deputados e deputadas foran previamente informados dos motivos da entrevista, ao longo da cal se lles explicou a importancia dunha declaración do Parlamento de Galicia en defensa do ceo e se lles entregou unha proposta de texto e, ademais, a nota informativa sobre contaminación luminosa. As cinco reunións deixaron moi boas sensacións, mais aínda é cedo para comprobar os resultados. Haberá que agardar aínda uns días.
Nesta iniciativa en defensa do ceo nocturno a Agrupación Ío non viaxa soa. Contamos co apoio e a adhesión de Cel Fosc, Asociación de Amigos de la Casa de las Ciencias, Calidade do Ceo, Sociedade Galega de Ornitoloxía, Agrupación Astronómica Rías Baixas, Asociación Astronómica Sirio, Asociación Galega de Comunicación de Cultura Científica e Tecnolóxica, Clube Vega e Asociación DROSERA para Estudo e Conservación do Medio Natural. Moitas grazas a todas estas organizacións amigas e aos colectivos e asociacións que se vaian sumando de aquí en adiante.

Question 30

(galego) Nota informativa sobre contaminación luminosa

Accepted Answer

Disculpa, pero esta entrada está disponible sólo en galego.

Blog

Mantente actualizado