Q: O raio verde

O “raio verde”, “destello verde” ou “green flash” é un fenómeno óptico real provocado pola difracción e dispersión das ondas electromagnéticas do espectro visible da luz (arco da vella) durante os amenceres e solpores. A cor verdosa correspóndese coas ondas de lonxitude de onda media, que brilla neses instantes. As outras cores presentes, vermellos, azuis e violetas con lonxitudes de onda máis longas e máis curtas anúlanse e só queda a característica cor verdosa. Neste vídeo podedes ver coma a Sol provoca unha serie de raios verdes, sobre todo ao final, na parte de cámara lenta. Foi realizado a carón do banco máis bonito do mundo, nos marabillosos acantilados de Loiba (A Coruña); vemos en primeiro plano uns dos “aguillóns” de Cabo Ortegal. A distancia entre o aguillón de Cabo Ortegal e a ubicación dos acantilados de Loiba son uns 10km en liña recta como podedes ver na imaxe anterior. [youtube https://www.youtube.com/watch?v=OpHkUIayOF0] Os datos técnicos son os seguintes: Cámara: nikon d750 en modo vídeo 1080p@60fps Telescopio: TS optics 102ED con barlow 2X apo (1428mm de focal a f14) Xavi Fonseca e Oscar Blanco (M1) falannos deste fenómeno: “Inmortalizando el rayo verde” Tamén na wikipedia podedes ver máis detalles: Wikipedia “destello verde” Alfredo Madrigal (M50)

Question 1

A maior asociación médica estadounidense alerta contra a contaminación luminosa

Accepted Answer

Fundada en 1847, a American Medical Association (AMA) é a maior asociación médica dos Estados Unidos e agrupa na actualidade a máis de douscentos mil profesionais. No seu encontro anual celebrado esta semana a AMA acordou emitir un comunicado sobre os efectos daniños da contaminación luminosa para o medio ambiente e a saúde humana e en particular os asociados ao uso da luz LED branca con gran contido en compoñentes azuis.
A luz branca con gran contido en azuis, típica dos LED máis comúns na actualidade, é a máis eficaz á hora de inhibir a produción dunha hormona necesaria para a vida, a melatonina, que se segrega só en condicións de escuridade. A alteración do ritmo circadiano de sono é até cinco veces maior baixo o efecto deste tipo de lámpadas LED fronte aos sistemas de iluminación tradicionais. A AMA tamén recorda na nota os efectos negativos no medio ambiente da contaminación luminosa e que é imprescindíbel un bo deseño da iluminación para minimizar o impacto da introdución de luz na natureza pola noite.
A asociación médica anima á sociedade a minimizar e controlar as emisións de luz azul, o uso de lámpadas apantalladas e a redución do fluxo luminoso en horarios nos que a actividade é menos intensa.
Fonte: World Atlas of Artificial Night Sky Brightness
A contaminación luminosa, un problema global
O pasado venres presentouse ademais o novo Atlas mundial do brillo artificial da noite (World Atlas of Artificial Night Sky Brightness), que informa do actual nivel de contaminación luminosa do planeta. Segundo o atlas, o 80% da poboación mundial convive con ceos contaminados. En España, ver a Vía Láctea é unha quimera para tres cuartas partes da poboación. España é a indiscutíbel campioa de Europa en contaminación luminosa: ningún outro país da UE dedica tanto diñeiro por habitante á iluminación pública. O proxecto Cities at night estima en 950 millóns de euros anuais o gasto total en iluminación da noite en España.
A baixa densidade de poboación dalgunhas zonas permite que aínda así en España existan “reservas” con algúns dos mellores ceos da Europa occidental, coma en Galicia o Concello da Veiga e o Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas, declarados “Destinos Starlight”. Mais tamén nesas reservas se deixa notar o impacto da luz artificial: non hai ningún punto do territorio español que non estea afectado pola contaminación luminosa, polo menos no horizonte.
A luz artificial tamén contamina
Definimos contaminación luminosa como a alteración da escuridade natural do medio nocturno producida polas emisións artificiais de luz. Son moitas as investigacións científicas que nos últimos anos veñen explicando as graves consecuencias do crecemento desmedido da iluminación artificial da noite:
-A contaminación luminosa afecta ao medio ambiente: altera o crecemento e os ciclos biolóxicos de árbores e plantas, dificulta ou impide os movementos migratorios das aves, provoca graves desequilibrios na fauna nocturna e crepuscular e incluso perturba a vida mariña pola iluminación indiscriminada das praias.
-Supón un sobreconsumo de enerxía e diñeiro. Gastamos moitísimo máis do que precisamos. Entre as sete maiores cidades galegas vanse cada ano 19 millóns de euros só en enerxía para iluminar a noite, unha cifra que sería moi fácil reducir drasticamente sen prexuízo ningún para a cidadanía.
-A exposición á luz artificial durante a noite afecta á saúde humana ao desaxustar o noso reloxo biolóxico e inhibir a secreción de melatonina, que desenvolve unha gran variedade de funcións no organismo.
&#8211;Dificulta ou impide a observación do ceo e a investigación astronómica. Ao perder a noite perdemos tamén o inmenso patrimonio cultural asociado ao firmamento nocturno e facemos imposíbel o traballo dos científicos que nos axuda a entender mellor o universo e ademais produce resultados concretos que facilitan a nosa vida cotiá.
Corrixir a contaminación luminosa é fácil
A diferenza doutras formas de contaminación, acabar coa contaminación luminosa é fácil: os seus efectos desaparecen en canto se apagan as luces. Posto que a iluminación nocturna é necesaria para o desenvolvemento das actividades humanas, o obxectivo é empregala reducindo ao mínimo os seus efectos non desexados para a saúde humana e o medio ambiente. As boas prácticas resúmense en catro regras básicas: a luz artificial debe utilizarse só onde se necesita, só cando se necesita, en cantidade suficiente e non excesiva e co espectro axeitado. A contaminación luminosa é un problema que entre todos podemos resolver.

Question 2

Miss Leavitt e as estrelas variábeis

Accepted Answer

Henrietta Swan Leavitt naceu en Lancaster, Massachussets, o 4 de xullo de 1868, nunha familia ben situada de cristiáns protestantes. Déronlle estudos e aproveitounos; pasou polo Radcliffe College, centro de educación superior para mulleres onde aprendeu dende grego clásico até cálculo e xeometría.
En 1893 empezou a traballar -ao principio, coma voluntaria- no Observatorio de Harvard no equipo de “calculadoras” impulsado por Edward Charles Pickering para catalogar o brillo das estrelas escrutando a inmensa colección de placas fotográficas do centro. Placas de vidro recubertas dunha emulsión que se activa quimicamente ao recibir luz; con tempos longos de exposición a emulsión chega a activarse incluso con luces moi febles, esas que o ollo non é capaz de ver. Na placa queda unha mancha maior canto máis luz se reciba e así o tamaño do &#8220;borrón&#8221; serve de indicador do brillo aparente da estrela. Un traballo metódico e paciente e -xa se dixo en anteriores anotacións&#8211; non moi ben pago que digamos.
Henrietta investigou un tipo de estrelas variábeis, estrelas cuxa luminosidade non é constante senón que unhas veces as vemos máis brillantes e outras menos, cun período de variación extremadamente regular. Hoxe sabemos que esa variación se relaciona con cambios no tamaño da estrela, que se contrae e expande oscilando entre un tamaño máximo e un tamaño mínimo, e consecuentemente entre un brillo mínimo e un brillo máximo (o brillo da estrela é máximo cando o seu radio é mínimo, e ao revés). Nos tempos de Henrietta isto estaba aínda por saber e as variábeis eran un asunto tan fascinante como difícil de levar a bo porto, quizais un típico esforzo de anos que non conduciría a resultados concluíntes. Mais había que facelo. E abofé que houbo resultados e que cambiaron para sempre a astronomía.
Miss Leavitt reparou nun enorme grupo de estrelas variábeis nas Nubes de Magallanes. Nos Anais do Observatorio de 1908 publicou un artigo cheo de táboas de datos, 1777 variables in the Magellanic Clouds. Case ao final, unha frase empezaba a cambiar a historia: “It is worthy of notice that in table VI the brighter variables have the longer periods”. Chama a atencion que as variábeis máis brillantes teñen os períodos máis longos. Seguiu traballando nesa liña e catro anos despois confirmou as súas hipóteses iniciais nunha circular de tres páxinas &#8211;a número 173&#8211; publicada polo Observatorio de Harvard. Henrietta constatou como as estrelas máis brillantes “variaban” máis lentamente e que as menos brillantes tiñan períodos de variación de brillo máis curtos. O que rexistran as placas é o brillo aparente da estrela e iso depende da luminosidade ou enerxía que emite, unha característica propia da estrela, mais tamén da distancia a que se atopa. A experiencia cotiá dinos que as cousas brillan máis cando as temos máis perto: a cantidade de luz que recibimos ten que ver coa distancia á que estamos do foco e iso vale tanto para un farol como para unha estrela. A luz propágase coma unha onda que vai medrando e medrando igual que as ondas nun estanque cando tiramos unha pedra, só que nas tres dimensións, en forma de esfera. Unha esfera que incha e incha e en cuxa superficie, maior a cada paso, debe repartirse a luz. Ao tratarse dunha esfera, a superficie vai co cadrado do radio: se dobramos a distancia, a superficie multiplícase por catro; se multiplicamos por tres, por nove, e así sucesivamente. Iso supón que canto máis separados estamos do foco menos luz temos nun punto calquera. Por iso o Sol que tan ben nos ilumina a nós na Terra produce unha luz máis ben morna aló en Plutón, onde o mediodía se parece como moito ao noso solpor.

A luminosidade depende da distancia, mais o período de pulsación non, é unha característica propia da estrela. Entón, se unha estrela variábel ten un período máis longo ca outra é porque en efecto “brilla máis”, independentemente de onde estea. Isto é unha achega colosal porque a luminosidade das estrelas non é fácil de medir directamente, mais as variacións do seu brillo si (Henrietta, de feito, non coñecía a luminosidade das estrelas, só manexaba a magnitude aparente que “vía” nas placas). As estrelas da Pequena Nube de Magallanes que ela estudou debían estar á mesma distancia aproximada da Terra, pois é un grupo ou asociación de estrelas. Se están todas igual de lonxe, as variacións de brillo aparente correspóndense con variacións de brillo intrínseco da estrela: as que vemos “máis brillantes” é porque son en efecto máis brillantes, pois a distancia é a mesma. A partir diso podemos elaborar unha regra que conecte luminosidades e períodos.
Combinemos todo o que sabemos grazas a Henrietta. Se dúas estrelas teñen períodos parecidos, o seu brillo debe ser o mesmo. Se non o é, a causa de que vexamos que unha brilla máis e a outra menos ten que ser a súa diferente distancia a nós: a que está máis lonxe é a que menos brilla e a outra estará máis perto. E se coñecemos con certa precisión a distancia a que está algunha delas, por comparación cos brillos das outras con esa poderemos incluso facer estimacións da distancia a que están esoutras estrelas. Henrietta Swan Leavitt sinalou o camiño para aprendermos a calcular como de lonxe están as estrelas e así sabermos máis do tamaño do universo.
Henrietta morreu de cancro en 1921. Os seus restos repousan na parcela da familia Leavitt no cemiterio de Cambridge, Massachusetts.

Question 3

A clasificación das estrelas: Antonia e Annie

Accepted Answer

I. Antonia.
Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury naceu en Nova York en 1866 no seo dunha familia acomodada; por parte de nai era descendente dunha familia nobre portuguesa emigrada ao Brasil polas guerras napoleónicas e do científico e intelectual estadounidense John William Draper, pai tamén de Henry Draper, o tío de Antonia. Dende moza tivo, pois, contacto coa cultura científica. Estudou física, astronomía e filosofía no Vassar College, daquela só para mulleres; unha das súas profesoras foi a gran Maria Mitchell. Logo de graduarse Antonia comezou a traballar no observatorio de Harvard formando parte dese mítico dream team feminino (e mal pagado) que foron as &#8220;calculadoras&#8221; contratadas por Edward Pickering. Singularmente curioso neste caso o de mal pagado cando ese esforzo investigador viña financiado por unha doazón procedente do legado que deixou o xa citado tío de Antonia por decisión da súa viúva, Anna Draper.
Como se dixo ao falar de Mina Fleming, nese tempo a fotografía comezaba a ser unha técnica de uso masivo no estudo do ceo. Mina fixera un importantísimo traballo inicial de clasificación das estrelas na análise do seu espectro, o “código de barras” das estrelas que obtemos ao descompoñer a luz que vén delas a través dun prisma. O estudo dos espectros foi un obxectivo primordial das calculadoras de Harvard, unha delas Antonia Maury. Mais non foi nin moito menos a única.
II. Annie
Annie Jump Cannon naceu en Delaware en 1863. Aprendeu a amar o ceo e a recoñecer as constelacións grazas á súa nai, que a animou a estudar ciencias noutro college para mulleres, o Wellesley de Boston. Parece que foi nesa altura que enfermou de escarlatina e a consecuencia diso perdeu moita capacidade auditiva; a xordeira puido limitar as relacións sociais e favorecer a súa asombrosa dedicación ao traballo, mais non lle restou alegría e xenerosidade, como se irá vendo.
Annie graduouse en 1884 mais o feito de ser muller non lle abriu portas precisamente, así que volveu ao Delaware natal durante dez anos. Desenvolveu interese na fotografía e nunha viaxe a Europa incluso pasou por España, estadía da que naceu un libriño con textos e fotografías dela titulado In the footsteps of Columbus. A morte da súa nai en 1894 complicou as cousas. Annie decidiu escribirlle a unha das súas antigas profesoras en Wellesley e foi contratada para o college. Adquiriu máis formación en física e astronomía e familiarizose co estudo dos espectros. Interesada en traballar con mellores telescopios apuntouse ao college de Radcliffe, case a “sección feminina” da universidade de Harvard, e aí foi que o seu camiño se acabou cruzando co de Edward Pickering, que a colleu coma axudante en 1896.
III. En Harvard
Nese momento xa temos a Antonia Maury e Annie Jump Cannon en Harvard e as dúas dedicáronse con fervor á clasificación estelar, proseguindo -e mellorando- o traballo de Mina Fleming. Máis próxima a esta, Annie agrupou as estrelas en sete tipos básicos designados por letras do alfabeto: O, B, A, F, G, K e M, por orde de temperatura e de cor. Unha frase fixo logo fortuna coma regra nemotécnica para recordar a orde das letras: Oh Be A Fine Girl Kiss Me (literalmente “Oh, sé boa moza e bícame”).
Ademais de incansábel, Annie Jump Cannon era velocísima. Ao longo de horas e horas de sistemática observación de espectros clasificou máis de trescentas mil estrelas; contan que podía clasificar tres estrelas por minuto mirando espectros e que armada dunha lupa chegaba a distinguir nas placas estrelas de magnitude 9, moi por debaixo do límite visual humano. E todo iso por 25 centavos a hora.
Para Antonia Maury a clasificación de Annie e Mina non era suficiente para unha axeitada descrición estelar e desenvolveu un sistema propio, máis complexo, que atopou severas discrepancias en Edward Pickering. Os seus desencontros provocaron a marcha de Antonia, que deixou o observatorio para dar aulas nunha escola para mozas. Con todo, conseguiu -non sen esforzo- que a súa clasificación estelar fose publicada en Harvard en 1897 co seu nome coma autora.
O seu método non foi do interese de Pickering, mais si doutros astrónomos posteriores; co andar dos anos o labor de Maury foi recoñecido e incluso voltou a Harvard en 1918, un ano antes de que falecese Pickering. A relación de Antonia co sucesor deste á fronte do observatorio, Harlow Shapley, foi moito máis fluída até a súa retirada en 1935.
Unha gran astrónoma posterior que coñeceu a estas dúas grandes mulleres, Cecilia Payne-Gaposchkin, escribiu isto sobre elas na súa autobiografía:

[Annie Jump Cannon] perdera o oído na súa mocidade, mais carecía do pesimismo que a miúdo dáse na xente xorda (&#8230;) Ela era cálida, alegre, entusiasta, hospitalaria (&#8230;) Miss Cannon foi extraordinariamente amábel comigo. Outra no seu lugar podería sentirse resentida cunha estudante nova e sen experiencia que intentaba interpretar os espectros que foran o seu territorio durante moitos anos. Ela nunca amosou o máis mínimo sinal nese sentido. &#8220;Decátaste -escribiume despois Shapley- do fácil que para ela sería sabotar o teu traballo?&#8221; Coa arrogancia da xuventude eu nin sequera pensara niso. Eu mesmo me permitín preguntarme como era posíbel que alguén que traballou con espectros estelares tantos anos non se preocupase por tirar conclusións deles. Ela era unha observadora pura, non intentou facer interpretacións. Cando o miro con perspectiva comprendo como o seu traballo perdurou máis cós meus primeiros esforzos de interpretación. O Catálogo Henry Draper é un monumento permanente.
Miss Maury era unha soñadora e unha poeta, sempre a denunciar con vehemencia as inxustizas, sempre a batallar por unha boa (e a miúdo perdida) causa. Tiña paixón por comprender as cousas (&#8230;) Coma Miss Cannon, ela foi extremadamente boa comigo. Moitas foron as horas de conversas que tivemos sobre o problema dos espectros estelares. Gustábanos ás dúas traballar de noite e as nosas discusións estaban puntuadas polas picaduras dos insectos, pois ela insistía en manter as xanelas abertas e non podía soportar a idea de matar mosquitos.

Annie finou en Cambridge en 1941. Antonia, nove anos despois en Nova York.

Question 4

O conto da vida de Caroline Herschel

Accepted Answer

Este de hoxe parece un conto clásico, mais é un conto real. Coma en todo bo conto hai dificultades sen fin, hai xente boa e xente mala, hai obstinación para saír adiante, hai sacrificio. E hai, digámolo xa, un final feliz.
Retrato de M. F. Tielemanm. Fonte: Wikipedia.
Empeza o conto en Hanover, na Alemaña, un 16 de marzo de 1750. Tal foi o día que naceu Caroline Lucretia Herschel, a oitava dos dez fillos que tiveron Isaac Herschel, xardineiro e músico (tocaba o oboe), e Anna Ilse Moritzen. A historia acaba ben mais empeza triste. A infancia de Caroline estivo marcada por enfermidades que lle produciron permanentes secuelas físicas: aos tres anos a varíola, da que quedaron cicatrices nas meixelas e unha lixeira deformación nun ollo, e logo aos dez o tifo, que limitou o seu crecemento: non medraría máis alá de 1m 30cm. Para a familia era evidente que nunca chegaría a casar -nesa altura o destino principal de calquera muller en Europa- e a nai pensou que o mellor para Caroline era preparala para traballar coma criada nunha casa.
Á nena Caroline non lle aprenderon moita cousa, a nai nin sequera deixou que o pai lle proporcionase coñecementos musicais. Aprendeu costura, iso si, mais tampouco como para facer dela unha gran modista. As súas esperanzas empeoraron coa morte do pai en 1767. O seu destino era o de ser a “Cincenta” da familia. Mais para esta Cincenta non houbo príncipes nin feitizos máxicos, só moito traballo e ciencia.
O irmán favorito de Caroline, William Herschel, deixara Hanover tempo atrás e establecérase coma músico en Bath, Inglaterra, e foi el quen acudiu ao rescate de Caroline. Estaba solteiro e iso serviu de escusa: precisaba alguén que puidera “levarlle a casa” e quen mellor que a irmá, a quen quizais, xa de paso, podía aprenderlle música e valerse dela coma cantante nalgúns concertos. Así foi como conseguiu convencer a familia, así foi como Caroline Herschel deixou Hanover en agosto de 1772.
Chegou a Bath disposta a atender os labores do fogar e aprender a cantar, mais axiña descubriu que ao seu irmán William lle nacera unha nova obsesión: a astronomía. Ás tarefas previstas engadíronse outras inesperadas, como a de lerlle libros ao irmán para entretelo durante as longuísimas horas que dedicaba a pulir espellos para os telescopios que el mesmo fabricaba. Coa casa convertida nun obradoiro de toda sorte de trebellos astronómicos, o papel de Caroline multiplicouse para ser unha verdadeira “axudante para todo”. Aínda así, conseguiu aprender canto e foi unha solvente intérprete nas actuacións do irmán William. Suficientemente boa como para que despois dunha interpretación até lle ofreceran a ela un contrato coma cantante. Nese momento puido independizarse de William mais non quixo: declinou abandonar o home que a salvara de Hanover, decidiu quedar con el e apoialo nos seus proxectos.
Os proxectos para entón eran xa máis astronómicos que musicais e neles William contou co apoio fiel de Caroline. Construíu un telescopio dun espello de seis polgadas de diámetro, naquel momento o mellor do mundo, e con el descubriu en marzo de 1781 o planeta Urano, un éxito tal que o Rei Xurxo III lle outorgou o ano seguinte un salario para dedicarse profesionalmente á astronomía, co único compromiso de vivir perto do Castelo de Windsor e atender os visitantes reais que quixeran botar unha ollada aos ceos. E canda el, Caroline, a Cincenta que deixara Alemaña soñando con ser cantante e se converteu na máis eficaz astrónoma axudante, autorizada a facer as súas propias observacións. No verán de 1783 William constrúe un telescopio maior que permite a detección visual de obxectos máis febles. O procedemento é ineficaz: cando el observa algo debe tomar nota e para iso válese dunha vela, mais logo de facelo ten que agardar varios minutos até que o ollo se acostuma de novo á escuridade e a pupila se dilata. Iso fai que perda moito tempo. Ocorréselle que o mellor é traballar man con man con Caroline: mentres el observa, coa vista afeita á escuridade, ela pode tomar notas.
Caroline non é en todo caso unha mera copista. Encárgase de reorganizar o catálogo estelar feito décadas atrás por John Flamsteed, que incluía tres mil estrelas, e ordénao non por constelacións, que teñen formas e fronteiras arbitrarias, senón en función da súa distancia respecto da Polar, o que melloraba a súa utilidade para os observadores por telescopio. As táboas eras máis útiles para William que con elas podía facer un seguimento preciso das estrelas que “debía ir vendo” e así marcar con máis precisión a observación de novos obxectos. Os progresos foron tan grandes que conseguiron financiamento real para un telescopio xigantesco para a época, cun espello de 1,2 metros. Os Herschel, William e Caroline, descubriron neste período de frenético traballo máis de 2000 nebulosas. Todo ía de fábula cando en 1788, aos 49 anos, William casou cunha viúva rica, Mary Pitt, e iso puxo nunha delicada situación a Caroline: xa non era necesaria para atender a casa do irmán.
William ofreceulle unha pensión, mais Caroline foi máis audaz: pediulle ao irmán que intercedese por ela para conseguirlle un soldo do Rei coma a súa axudante. E así foi. Caroline converteuse na primeira astrónoma profesional da historia. E a medida que William Herschel foi reducindo a súa dedicación á astronomía, en función da súa nova situación familiar, Caroline dispuxo de máis tempo para explorar os seus propios intereses. Os cometas, por exemplo: descubriu oito en nove anos. O descubrimento do segundo deles notificouno por carta ao Observatorio de Greenwich, mais a carta tardou dous días en chegar alá, en percorrer os apenas 50 km de distancia dende Windsor. Nese tempo o ceo cubriuse e foi imposíbel confirmar a súa observación até uns días despois. Cando anos despois descubriu o seu último cometa decidiu ir ela mesma dar a nova, montando a cabalo con destino a Greenwich, non fora ser que se repetise a desfeita.
William Herschel morreu en 1822. Despois da morte do irmán, Caroline tomou a curiosa decisión de regresar á súa cidade natal. Volveu de forma moi diferente de como saíu, convertida nunha científica recoñecida en toda Europa. En Hanover, e con idade xa avanzada, emprendeu un gran esforzo final: a ordenación de todas as anotacións e observacións de William para compoñer un catálogo definitivo que servise, ademais, para o fillo deste, o seu querido sobriño John, que revisou e ampliou as observacións do pai. Se o pai non se moveu de Windsor, John viaxou polo mundo para escrutar o ceo do hemisferio Sur e completar o inmenso traballo da familia Herschel. John mandoulle a súa tía o volume coas observacións feitas no Cabo de Boa Esperanza no verán de 1847, cando ela tiña 97 anos. Imposíbel imaxinar a satisfacción, o orgullo absoluto que debeu experimentar nese momento esta muller excepcional. Morreu pouco despois, o 9 de xaneiro de 1848.

Question 5

XXII CEA: Concurso de dibujo astronómico

Accepted Answer

O XXII Congreso Estatal de Astronomía (CEA) que se celebra en Pamplona/Iruña en setembro de 2016 organiza un concurso de debuxo astronómico para nenos e nenas entre 9 e 12 anos. Estas son as bases para participar nel:
1.- El concurso está dirigido a niños y niñas que tengan entre 9 y 12 años (nacidos/as entre el 1 de enero de 2004 y el 31 de diciembre de 2007) que vivan en España. Quedan excluidos/as familiares de miembros del comité organizador
.
2.- Cada participante concursará con una sola obra original. El dibujo, que podrá ir acompañado de un breve comentario, estará relacionado necesariamente con la astronomía.
3.- La técnica será libre, así como los materiales empleados (dibujo o collage, mixto, en color o blanco y negro, ceras duras o blandas, rotuladores, lápices de colores, &#8230;)
4.- La obra se presentará en papel o cartulina fina, tamaño DIN A-4. No se admitirá ningún otro soporte o formato. Los/as participantes en el concurso tendrán en cuenta las características de su dibujo a la hora de enviarlo, con el fin de que se mantenga su integridad durante el transporte del mismo.
5.- Se utilizará sistema de plica. Para ello, en el reverso de la obra se hará constar el título del dibujo y el pseudónimo del autor/a. Se entregará también un sobre cerrado. En el exterior del sobre se hará constar el título del dibujo y el pseudónimo del autor/a y en el interior irá un papel con los siguientes datos:
&#8211; Nombre y apellidos
&#8211; Fecha de nacimiento (dd/mm/aaaa)
&#8211; Teléfono de contacto (padre / madre / tutor/a legal)
&#8211; Correo electrónico (padre / madre / tutor/a legal)
6.- Los trabajos se enviarán a:
Planetario de Pamplona (Astronavarra-concurso de dibujo XXII CEA)
Avda. Sancho Ramírez, s/n 31008 Pamplona
El plazo para enviar los dibujos finalizará el 21 de agosto de 2016. Se tendrá en cuenta la fecha del matasellos.
7.- El jurado estará compuesto por un especialista de artes plásticas, alguien relacionado con la Astronomía y la educación, un representante del Departamento de Educación del Gobierno de Navarra, (a determinar) y un/a socio/a de Astronavarra, que actuará como secretario/a del jurado, sin voto.
8.- El fallo se hará público en la clausura del XXII CEA, previa comunicación telefónica o por correo electrónico al niño o niña ganador/a. El alojamiento de 2 noches para el/la niño/a y 1 acompañante correrá a cargo de la organización.
9.- Se premiará el mejor trabajo presentado y podrán concederse accésits. El premio consistirá en un pen tablet para el/la niño/a ganador/a del concurso y un diploma.
10.- La decisión del jurado será definitiva e inapelable. Así mismo, el jurado decidirá sobre cualquier aspecto no previsto en las bases.

Question 6

A luz que tiramos ao ceo (2)

Accepted Answer

O noso compañeiro Daniel Ríos Meizoso fixo esta panorámica dende Monte Barbeito (Arteixo) que amosa con claridade diversos focos de contaminación luminosa. Podedes picar aquí para ver a imaxe a tamaño completo.
No arquivo do blog: A luz que tiramos ao ceo, imaxe da ISS etiquetada por Alfredo Madrigal coa contaminación luminosa da área da Coruña.

Question 7

Marte (e Saturno)

Accepted Answer

Estes días de ceos despexados a noite ten un protagonista claro, o planeta Marte. Certo que non é o punto que máis brilla; gaña Xúpiter por un pouco. E o gran campión desa liga luminosa, que adoita ser Venus, tomou un par de meses de descanso: perdémolo de vista por estar demasiado perto do Sol até finais de xullo en que reaparecerá coma luceiro vespertino.
Xúpiter é o primeiro, mais Marte leva agora a medalla de prata. Está brillando moito e iso é así porque hai unhas semanas estivo “en oposición”. Marte xira arredor do Sol nunha órbita exterior á da Terra (ou sexa, nós orbitamos o Sol nunha zona “entre Venus e Marte”). Ao dar Marte a volta haberá un punto no que estea do outro lado do Sol visto dende a Terra, coa Terra, o Sol e Marte en liña e nesa orde e polo tanto con Marte moi lonxe e ademais co seu brillo anulado polo inmensamente maior do Sol. Os astrónomos din entón que Marte está en  conxunción.
Fonte: Heavens Above, www.heavens-above.com
Igualmente, noutro momento da súa volta Marte estará nunha posición diametralmente oposta, con Marte, a Terra e o Sol aliñados nesa orde. Marte avanza entón polas súas posicións máis próximas á Terra, co cal vémolo singularmente brillante, e ademais recibe a luz do Sol ao longo de toda a noite, co cal témolo moitas horas no ceo, todas as da noite. Dicimos que Marte está en oposición.
Fonte: Heavens Above, www.heavens-above.com
Marte estivo en oposición o 22 de maio. E pasou polo punto de maior achegamento á Terra na noite do 30 ao 31 de maio, cando estivo “apenas” a 75 millóns de quilómetros, algo máis de catro minutos-luz. Iso supón que por exemplo hoxe domingo 5 a súa luz tardará en chegarnos catro minutos e doce segundos, isto é, veremos Marte con catro minutos e doce segundos de demora. A luz é incribelmente veloz, mais non é instantánea.
O dito para Marte vale tamén para Saturno, que entrou en oposición o pasado xoves 3 de xuño. Só que Saturno aínda que é moito máis grande tamén está moito máis lonxe: agora sentímolo “perto”, mais “perto” quere dicir 1349 millóns de quilómetros, nove veces a distancia da Terra ao Sol. Setenta e cinco minutos-luz (vémolo tal e como era hai setenta e cinco minutos). Acada o seu máximo brillo anual, parecido ao de estrelas coma Arcturus ou Vega, suficiente como para ser visto incluso nos ceos contaminados das cidades, mais evidentemente inferior ao de Marte. Os dous planetas ocupan rexións próximas do ceo, Marte na constelación de Libra, Saturno na de Ofiúco (si, esa constelación do zodíaco que non sae nos horóscopos). Dende o solpor veremos os dous corpos en dirección sueste e ao longo da noite irán movéndose para desaparecer ao amencer polo sudoeste. Sobre o sur sempre (co norte ás nosas costas) e nunca a moita altura, o cal esixe que teñamos un horizonte un pouco despexado.

A condición errante de Marte, como a dos outros planetas visíbeis a simple vista, é coñecida dende a antigüidade. Pola súa cor vermella, a do sangue, foi asociado con deuses da guerra na civilización grega (Ares) e romana (Marte, presente no mito da fundación de Roma coma pai de Rómulo e Remo) mais tamén na mitoloxía hindú (Mangala). Galileo foi (como non!) o primeiro en observalo por telescopio, en setembro de 1610, mais a precariedade do seu equipo non permitía apreciar detalles da superficie. A mellora das técnicas permitiu un coñecemento maior, na distancia, deste planeta veciño. Durante a oposición de 1877 o italiano Giovanni Schiaparelli observou estruturas lineais en Marte, quizais cursos de auga, aos que denominou “canali” (canais) e así o debuxou nos seus mapas. Logo soubemos que os “canali” eran apenas unha ilusión óptica fácil de resolver con mellores telescopios, mais até entón foron non poucos os obsesionados con Marte, entre eles Percival Lowell, que coa finalidade de estudalo fundou un observatorio que leva o seu nome en Flagstaff, Arizona, en 1894. Deixou as pestanas escrutando durante anos o planeta e escribiu varios libros nos que amosou o seu convencemento profundo (e profundamente equivocado) de que eses “canais” non eran naturais, senón construcións artificiais que probaban a existencia de vida intelixente en Marte. Foron unha morea os astrónomos que discreparon non xa das conclusións de Lowell senón das súas propias observacións, pois nin sequera vían tales marcas, mais as especulacións sen fundamento adoitan difundirse máis rápido cá ciencia e a moderna mitoloxía marciana asentouse definitivamente na cultura popular. Quen non falou algunha vez de marcianos (e non de mercurianos ou venusianos, por exemplo)?
Mapa de Marte de Giovanni Schiaparelli. Fonte: Wikipedia.
Xusto é dicir que o observatorio de Lowell foi tamén fonte de coñecemento do bo. En 1906 emprendeu outro empeño, a busca do &#8220;Planeta X”, un obxecto que debía estar por aí adiante e xustificaría por efectos gravitacionais irregularidades na órbita de Urano. Morreu en 1916 sen ver os froitos da busca, que tardarían aínda catorce anos en chegar. Foi en 1930 cando Clyde Tombaugh descubriu ese planeta “X” ao que se lle deu o nome de Plutón, hoxe etiquetado non coma planeta senón coma planeta anano.
Dos 60 en adiante houbo un bo número de misións non tripuladas a Marte. Na historia están as Mariner 4 (1965) e 9 (1971) da NASA, que orbitaron o planeta e obtiveron boas imaxes; logo as Viking 1 e 2 no 1976 con sondas que pousaron en solo marciano. Máis recente é o éxito dos “rovers” Spirit e Opportunity, deseñados para misións de 90 días solares. Spirit funcionou durante seis anos (entre 2004 e 2010, cando se perderon as comunicacións) e Opportunity segue alí funcionando dende 2004. E dende 2012 tamén pasea por Marte Curiosity, outro rover que nos está proporcionando constantemente fotos marabillosas (e algún que outro “selfie”) dende o seu destino marciano.
Dous obxectos en solo marciano e cinco sondas espaciais máis en órbita: o seguinte paso será ir alá con equipos humanos. O actual administrador da NASA Charlie Bolden deu hai uns meses o ano 2030 coma deadline para vermos individuos da nosa especie sobre o planeta Marte (discurso en PDF, 96 KB). Pode soar a arroutada, mais máis arroutada era anunciar a comezos dos 60 que antes de rematar a década un americano poría os pés na Lúa&#8230;

Question 8

O ceo dos Premios Xerais 2016

Accepted Answer

Illa de San Simón, 4 de xuño de 2016.
Falta pouco para o comezo do verán e nótase ben na duración das noites, camiño da máis breve, a do 20 ao 21, que sinala o inicio da nova estación. O Sol, na constelación de Tauro, saíu pola mañá ás 6:59 e culminou, a 70 graos de altura, ás 14:33. Ocúltase polo horizonte en dirección Oeste-Noroeste ás 22:07, mais, malia non estar á vista, a súa luz inundará o ceo aínda durante media hora máis. É o período que chamamos crepúsculo civil, que remata cando o Sol está 6 graos por debaixo do horizonte, hoxe ás 22:41. Logo desa hora aínda queda luz remanente no ceo. A escuridade non será total até que finalice o crepúsculo astronómico, o momento en que o Sol se sitúa 18 graos por debaixo do horizonte e de verdade empeza o espectáculo para os afeccionados á astronomía –e mellor aínda en noites coma esta sen Lúa–, mais para iso haberá que agardar uns minutos logo da medianoite.
Con todo, nestas primeiras horas xa hai moito e bo por ver. O punto máis brillante do ceo é Xúpiter, a boa altura na constelación de Leo. Sobre o horizonte sueste dous planetas chamarán a nosa atención: Saturno e Marte. Saturno, na constelación de Ofiúco, unha das trece que forman o zodíaco, amosa o seu maior brillo do ano porque entrou onte en oposición: pasa por unha posición diametralmente oposta ao Sol respecto da Terra e en consecuencia está especialmente preto de nós, a “só” 1349 millóns de quilómetros (nove veces a distancia media da Terra ao Sol, a chamada unidade astronómica). A súa luz tarda en chegar a nós 75 minutos: non vemos Saturno en tempo real, senón con 75 minutos de demora.
Marte, na constelación de Libra, estivo en oposición hai pouco, o pasado 22 de maio. O seu brillo irá diminuíndo ao longo do mes, mais aínda é moi grande, próximo ao de Xúpiter, o que fai del o segundo obxecto máis luminoso do ceo nocturno (Venus está en conxunción e non volveremos velo até finais do mes que vén, desta volta como luceiro vespertino). Ademais, é moi recoñecíbel pola súa cor vermella.
Na nosa latitude, unha boa referencia para orientarse polo ceo nocturno é o Carro da Osa Maior. Ao estar na veciñanza da Estrela Polar, a estrela “fixa” ao redor da cal parece xirar toda a bóveda celeste e que en Galicia vemos a media altura, o Carro nunca chega a saír da vista. Permanece no ceo todas as noites do ano e durante toda a noite, vémolo sempre e podemos valernos del para localizar outros asterismos e incluso facer boas estimacións da hora nocturna. Se collemos as estrelas da parte traseira da caixa do Carro, Dubhe e Merak, as unimos cunha liña imaxinaria e a prolongamos cinco veces, chegaremos até un punto illado non especialmente luminoso, a Polar, a estrela que sinala a dirección Norte e non parece moverse en absoluto. En sentido contrario a liña Dubhe-Merak lévanos a Leo, coas estrelas Denébola e Regulus como extremos máis recoñecíbeis. E o cabezallo do Carro apunta a outra estrela brillante, Arcturus, na constelación do Boieiro.
Entre os obxectos que se poden ver a simple vista no ceo nocturno hai algúns de fabricación humana: os satélites artificiais. Cando os satélites reflicten a luz do Sol á Terra déixanse ver coma puntos que se desprazan velozmente e esvaecen de súpeto. Son moitos os satélites visíbeis cada noite e grazas a sitios web coma Heavens Above podemos determinar a súa aparición con precisión absoluta para cada lugar. Pasa o mesmo coa ISS, a Estación Espacial Internacional que acolle os astronautas en misión científica. A ISS é moito maior ca un satélite de comunicacións e o seu brillo é moi superior. Arredor das once a ISS voará sobre a Illa de San Simón; xurdirá baixa polo Oeste-Noroeste e emprenderá camiño ao nordeste pasando polas constelacións do Auriga, Cassiopeia e o Cisne.

A luz artificial tamén contamina
Definimos contaminación luminosa como a alteración da escuridade natural do medio nocturno producida polas emisións artificiais de luz. Son moitas as investigacións científicas que nos últimos anos veñen alertando das graves consecuencias do crecemento desmedido da iluminación artificial da noite:
-A contaminación luminosa afecta ao medio ambiente: altera o crecemento e os ciclos biolóxicos de árbores e plantas, dificulta ou impide os movementos migratorios das aves, provoca graves desequilibrios na fauna nocturna e crepuscular e incluso perturba a vida mariña pola iluminación indiscriminada das praias.
-Supón un sobreconsumo de combustíbeis fósiles, enerxía e recursos naturais. Gastamos moitísimo máis do que precisamos. Entre as sete maiores cidades galegas vanse cada ano 19 millóns de euros só en enerxía para iluminar a noite, unha cifra que sería moi fácil reducir drasticamente sen prexuízo ningún para a cidadanía.
-A exposición á luz artificial durante a noite afecta á saúde humana ao desaxustar o noso reloxo biolóxico e inhibir a secreción de melatonina, que desenvolve unha gran variedade de funcións no organismo.
&#8211;Dificulta ou impide a observación do ceo e a investigación astronómica. Ao perder a noite perdemos tamén o inmenso patrimonio cultural asociado ao firmamento nocturno e facemos imposíbel o traballo dos científicos que nos axuda a entender mellor o universo e ademais produce resultados concretos que facilitan a nosa vida cotiá.
Para evitar a contaminación luminosa non é preciso renunciar á iluminación das estradas, vilas e cidades. Trátase unicamente de usar a luz artificial só onde se necesita, só cando se necesita, en cantidade suficiente e non excesiva e co espectro axeitado. A contaminación luminosa é un problema que entre todos podemos resolver!
Irene Baspino e Martin Pawley (Agrupación Astronómica Coruñesa Ío). Podes descargar esta nota coma documento PDF picando aquí (887 KB).

Question 9

A vida extraordinaria de Williamina Fleming

Accepted Answer

Fonte da imaxe: Universidade de Harvard.
Williamina Paton Stevens, por todos chamada Mina, naceu en Dundee, Escocia, o 15 de maio de 1857. Revelouse coma unha nena intelixente na escola e xa con 14 anos púxose do outro lado na aula: ao tempo que seguía aprendendo empezou a dar clases nas escolas públicas da vila para así axudar coas necesidades dunha casa con nove fillos. En maio de 1877 casou cun home viúvo, James Fleming, e ao cabo dun ano, en decembro de 1878, os dous marcharon a Boston, Massachussetts, para emprender novos camiños. Uns meses despois ela queda embarazada e foi niso que a súa vida deu un primeiro xiro inesperado: o seu home, James, abandonouna e Mina quedou soa, cun fillo por vir e a miles de quilómetros do seu país natal. De mestra precoz en Escocia a inmigrante e nai solteira na costa leste dos Estados Unidos, sen diñeiro nin lugar onde vivir.
Mina atopou traballo coma asistenta nunha casa singular, a do profesor Edward Charles Pickering, director do observatorio astronómico da Universidade de Harvard. A lenda asegura que un bo día o profesor Pickering estaba tan descontento cos seus axudantes homes que dixo en público que a súa asistenta escocesa faría mellor o seu traballo. É unha lenda simpática, mais está claro que a decisión de Pickering non foi en realidade tan caprichosa. Sabía da súa formación coma mestra e contratouna para facer traballos “de despacho”, manter arquivos, ordenar e copiar a información e facer cálculos matemáticos. Pasou en poucos meses de levar a casa do señor Pickering a exercer coma astrónoma profesional. No outono do mesmo 1879 volveu a Escocia para dar a luz ao seu fillo e despois regresou a Harvard, onde en 1881 obtería un posto permanente no equipo do observatorio.
A astronomía -a ciencia en xeral- na segunda metade do XIX xa non é un labor solitario de xenios pegados ao ocular, senón que necesita moitos ollos e mans para acadar certa sistematización, mais aínda nun momento no que a fotografía se converte nunha ferramenta común e a investigación depende da análise exhaustiva de miles e miles de placas. Unha das achegas de Williamina foi a de desenvolver un sistema de clasificación dos tipos de estrelas mediante letras en función da cantidade de hidróxeno detectado nelas co estudo do seu espectro luminoso. Así clasificou e catalogou máis de dez mil estrelas en nove anos para o “Catálogo Henry Draper”, impulsado e financiado por Anne Draper para honrar a figura do seu defunto esposo (o Henry do título), doutor e astrónomo afeccionado que promovera o uso da fotografía para a observación astronómica.
Nebulosas da Chama (NGC2024) e da Cabeza de Cabalo. Autor: Alfredo Madrigal
Máis alá da catalogación de estrelas, Mina descubriu ao longo da súa carreira 10 novas (estrelas que ao final do seu ciclo “explotan” producindo un súbito aumento de brillo), cincuenta e tantas nebulosas -unha delas, en 1888, é un dos obxectos máis fermosos do ceo profundo, a Nebulosa da Cabeza de Cabalo&#8211; e máis de 300 estrelas variábeis. Foi tamén a editora das publicacións e informes do observatorio e estivo ao mando das mulleres novas contratadas para escrutar as placas fotográficas e facer cálculos e clasificacións, as míticas “computadoras&#8221; ou &#8220;calculadoras&#8221; de Harvard, tamén coñecidas coma o “harén de Pickering”. As mulleres cobraban un salario moito menor e iso era unha vantaxe para o observatorio, que podía multiplicar a man de obra polo mesmo diñeiro; mais tamén hai que recoñecer que o profesor Pickering lles recoñeceu un papel impensábel nesa altura en moitos outros lugares do planeta e as animaba a publicar artigos e medrar profesionalmente, como foi o caso da propia Mina, que a fin de contas non tiña unha formación astronómica regrada.
Os diarios de Mina dan conta, porén, da súa claridade de ideas respecto da inxusta brecha salarial entre homes e mulleres. Así, o 12 de marzo de 1900 escribe estas liñas memorábeis:

Tiven unha conversa co Director a conta dos salarios das mulleres. El parece pensar que ningún traballo é demasiado ou difícil para min, non importa cal sexa a responsabilidade ou cantas as horas de dedicación. Mais en canto saco o tema do salario, inmediatamente se me di que eu recibo un pagamento excelente para o que é común entre as mulleres.
Se el dese apenas un paso para averiguar como está de equivocado en relación con este tema aprendería unhas cantas cousas que lle abrirían os ollos e o deixarían pensando. Ás veces síntome tentada a deixalo e que probe con algunha outra, ou que algúns dos homes fagan o meu traballo, para que descubra por el mesmo o que está conseguindo de min por 1500 dólares ao ano, comparado cos 2500 que cobran outros asistentes.
Pensará el algunha vez que eu teño unha casa e unha familia que sacar adiante, igual que calquera home? Mais supoño que unha muller non ten dereito a tales comodidades. E esta é considerada unha era progresista! &#8230;Síntome ao bordo de virme abaixo.

A Williamina Fleming acaboulle chegando un mínimo recoñecemento público. En 1899 foi designada responsábel -”curator”- das fotografías astronómicas e logo, en 1906, foi ordenada membro honoraria da Royal Astronomical Society de Londres. Non por iso deixou de traballar, claro. En 1910 deu coñecemento doutro gran achado, as “ananas brancas”, estrelas no final das súas vidas despois de case esgotar o hidróxeno (o “combustíbel” para as reaccións nucleares), perder as capas externas e ficar comprimidas nun espazo reducido extremadamente denso (coma o Sol comprimido no volume da Terra).
Morreu de pneumonía en Boston o 21 de maio de 1911. Moito antes, nun momento crucial da súa vida, Mina foi unha inmigrante e nai desamparada que aproveitou de maneira extraordinaria unha inesperada oportunidade. Cantas Williaminas estarán agora mesmo cruzando o Mediterráneo, petando na porta dunha Europa con frecuencia demasiado xorda?

Question 10

Entre o ceo e a Terra, roteiro de observación nocturna en Guitiriz

Accepted Answer

O próximo 11 de xuño a Casa das Ciencias, o Grupo Naturalista Hábitat e a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organizan un paseo durante o crepúsculo e comezo da noite no que, acompañados de astrónomos e naturalistas, explicarase que se pode ver, escoitar e sentir a esas horas.
A actividade comezará o venres 10 de xuño, ás 19.00h no planetario da Casa das Ciencias, cunha reunión preparatoria. O sábado 11 de xuño, ás 21.30h, os participantes están citados na área recreativa de San Xoán (Guitiriz) para facer o roteiro guiado.
Para participar hai que inscribirse previamente no formulario electrónico dispoñible na dirección http://goo.gl/forms/3nU1UV8fWmR2ab5I2. A actividade é gratuíta, pero as prazas son limitadas.
ACTUALIZACIÓN: pechada a inscrición ao completarse o número de prazas dispoñibles. Grazas por apuntarvos!

Question 11

Menos luz para ver mellor

Accepted Answer

Na segunda metade de 2015 foron instaladas varias lámpadas LED en diversos portais da rúa Casanova de Eirís do Castrillón, á altura do futuro polideportivo do barrio, unha zona sobradamente iluminada. A potencia desas novas lámpadas era a todas luces -nunca mellor dito- excesiva, polo que hai unhas semanas, e valéndonos do luxómetro que adquirimos para a agrupación, decidimos tomar medidas de iluminancia na rúa. Os resultados foron abraiantes: acadábanse picos superiores aos 200 lux, propios dun pupitre nunha aula e non dunha rúa na que o obxectivo non é precisamente ler e facer deberes.
Escribímoslles aos técnicos do Concello da Coruña encargados deste tema para expresar a nosa perplexidade ante tal exceso de luz cegadora, que ademais producía, por contraste, áreas de sombra. Ao cabo dun días respondéronos dicindo que ante a nosa mensaxe realizaron eles tamén lecturas luminosas na vía e concordaban que a cantidade de lux en moitas zonas era excesiva e que procedían a trasladar o asunto ao xefe do departamento para tomar medidas a curto prazo. Hoxe mesmo recibimos un novo correo electrónico que dá conta da instalación dun programador para esas luminarias de xeito que funcionen só até as 00:30 e se acendan de novo ás 7:00. Ademais, rebaixouse á metade a potencia en dúas das luminarias, que pasan de 40W a 20W.
Dende aquí agradecemos aos técnicos da área de Urbanismo a súa atención e boa disponibilidade para mellorar a iluminación dunha rúa reducindo consumo e contaminación luminosa sen merma algunha da calidade de vida dos cidadáns. Ese é o camiño. E abofé que hai moito, moito, por facer. Animamos a todas as persoas que nos seguen, sexan ou non socios ou socias da Agrupación Ío, a que nos fagan chegar as súas queixas ou dúbidas sobre a iluminación exterior na cidade.

Question 12

Ollos no ceo: explorando a contaminación luminosa global con mapas por satélite

Accepted Answer

Composición de imaxes da Terra de noite feita con datos do instrumento VIIRS da sonda Suomi NPP. Fonte: NASA.
Miles de millóns de persoas no mundo experimentan a cotío a contaminación luminosa na forma dun halo no ceo (o denominado en inglés skyglow): ese perpetuo resplandor sobre as cidades pola noite. O halo procede da luz en terra a se dispersar na atmosfera e que regresa aos nosos ollos, borrando por completo as estrelas.
Pero unha parte desa luz logra atravesar a atmosfera e escapar ao espazo. Os satélites que orbitan a Terra intercéptana, e as súas cámaras fornecen valiosas probas xa non só do xeito en que empregamos a luz no mundo e en que lugares, senón tamén da medida en que iso está cambiando. Unha morea de fontes e recursos dispoñibles na rede axudan aos entusiastas dos ceos escuros a acceder ás imaxes deses satélites, para así coñeceren mellor a luz no seu propio entorno local.
Cómo se dispersa a luz creando contaminación lumínica e halo no ceo
A ilustración de abaixo ilustra cómo parte da luz que emitimos dende a Terra acaba nas lentes das cámaras a bordo dos satélites.

As luminarias urbanas emiten luz en moitas direccións. Algúns deses raios de luz (“1”) diríxense dereitos ao ceo e atravesan por completo a atmosfera terrestre. Deses raios, uns poucos (“2”) hanos detectar os satélites mentres pasan polo lado nocturno do planeta. Noutros casos (“3”) partículas de po ou moléculas na atmosfera dispersan eses raios de volta ao chan, ocasionando ese skyglow tan coñecido sobre as nosas cidades. Ás veces, os raios dirixidos cara abaixo (“4”) reflicten de novo dende o chan ao ceo, onde poderían superar a atmosfera e seren captados polos satélites. Finalmente, algúns raios que se dispersan de novo ao chan (“5”) entran nos telescopios dos astrónomos, bloqueando por completo a súa visión do universo.
A cantidade de luz detectada polos satélites supón unha estimación básica e fiable da cantidade total de luz emitida ou dispersada cara arriba dende o chan. Se asumimos canta luz regresa á Terra como resultado da reflexión ou dispersión na atmosfera, podemos facer o cálculo e deducir canta luz saíra previamente dende o chan. Con esta información, os e as investigadoras averiguan abondosa información de interese acerca do uso humano da luz en particular, así como sobre patróns do seu comportamento global en xeral.
A historia dos datos de luz nocturna dos satélites
Algúns dos primeiros satélites artificiais, lanzados nos anos 60 para monitorizar o tempo atmosférico, podían observar as luces nocturnas da Terra, pero as súas cámaras non eran abondo potentes para efectuaren medicións de utilidade científica. Pola mesma altura, o Departamento de Defensa dos EEUU comezou o seu Programa do Satélite Meteorolóxico de Defensa (Defense Meteorological Satellite Program, en adiante DMSP nas súas siglas en inglés) para recoller información climática en apoio das necesidades militares norteamericanas. Durante parte de cada órbita un satélite do DMSP atópase na sombra da Terra, na cara nocturna do noso planeta, alí onde as súas cámaras rexistran non só nubes e continentes, senón tamén as luces das nosas cidades.
En decembro de 1972, o Programa do Satélite Meteorolóxico de Defensa desclasificouse, co que os seus datos ficaron abertos para a comunidade científica civil. Os investigadores de contaminación luminosa decatáronse decontado do valor desta nova fonte de datos. Os modelos de cómo a luz viaxa a través da atmosfera terrestre predín as fraccións desa luz que escaparán espazo arriba ou ben dispersaranse de volta ao chan, e as imaxes do DMSP poderían empregarse como proba esencial de tales predicións. Ao principio, as probas presentáronse en imaxes individuais do DMSP, a amosaren soamente un pequeño anaco de Terra de cada vez.
No 2001 publicouse un Atlas mundial de luz artificial nocturna, confeccionado a partir das imaxes individuais tomadas nas noites despexadas sen luar. Grazas a unha coidada calibración dos datos e a un modelo da transmisión da luz a través da atmosfera da Terra, o Atlas mundial forneceu as primeiras medicións globais da cantidade de luz de orixe humana. Sen embargo, dado que o obxectivo do DMSP era a predición do tempo, as cámaras que ían a bordo deses satélites carecían da calidade para discernir detalles a nivel do chan. Moitas cidades víanse simplemente como coruscantes retrincos de luz, sen ir polo miúdo.
En datas máis recentes, no 2011, a Administración Nacional de Océano e Atmosfera (en adiante NOAA, National Oceanic and Atmospheric Administration, nas súas siglas en inglés) botou o satélite Colaborativo Nacional de Órbita Polar Suomi ou Suomi NPP. Este satélite puxo en órbita unha cámara denominada Visible Infrared Imaging Radiometer Suite  (un equipo de Escáner Radiométrico de Luz Visible e Infravermella, VIIRS nas súas siglas en inglés). Unha cámara equipada con algúns dos mellores sensores e lentes enviados a misións espaciais de natureza civil, o cal transformou o xeito de ver a nosa Terra na noite. Mentres que as imaxes nocturnas dos satélites do DMSP podían localizar obxectos duns 3 kms. de tamaño, VIIRS ve obxectos de menos de 1 km. Como resultado, examinamos detalles polo miúdo: autoestradas ou circunvalacións en torno ás cidades. Se queres ler máis sobre as capacidades técnicas do DMSP e o VIIRS vai aquí.
A riada virtual de datos proporcionada polos satélites DMSP e o Suomi NPP está aberta ao público. Velaquí algunhas webs onde poderás botar un ollo a esas imaxes:
The Blue Marble (A canica azul)
Este sitio toma imaxes conxuntamente do DMSP e do VIIRS e superponas nun Google Maps interactivo que permite aos usuarios desprazárense polo globo terráqueo, e facer zoom naquelas áreas de especial interese. Hai dispoñibles mapas de cada ano dende 2008 até 2015, agás do 2011. A comparación entre os diferentes anos acusa o cambio na cantidade de luz dun lugar específico da Terra. A figura inferior, que amosa a rexión oriental do Mar Mediterráneo (ringleira superior) e un zoom na área do sudeste de Londres, Reino Unido (ringleira inferior), ilustran a significativa mellora na resolución das imaxes logo de que os datos da VIIRS estivesen ao alcance en 2012.

Fixádevos: malia que os mapas de 2012 e 2015 proceden da mesma fonte, teñen un aspecto ben distinto. As imaxes de 2012 preséntanse enfatizando a luz tenue das áreas rurais dependentes de núcleos urbanos, que aparecen brillantes e sen trazos. As imaxes de 2013-2015, pola contra, están axustadas para reflectiren con precisión as grandes diferenzas de brillo dentro das propias cidades, o cal ocasiona que as zonas rurais aparezan moi escuras. A imaxe inferior, que abrangue uns 250 kms. con centro na cidade estadounidense de Chicago, amosa a luz nocturna da área metropolitana de Chicago diferenciada en cidades individuais e arrabaldes.

Os lectores interesados podedes obter os datos máis frescos directamente da web da NOAA. Dispoñen de imaxes promedio tanto diarias como mensuais. Pero olliño que son arquivos moi pesados!
Lightpollution.info
Jurij Stare, de Eslovenia, creou un sitio web parecido a Blue Marble, pero cunha característica engadida: os mapas de luz están calibrados en unidades reais, o cal permite aos usuarios facer simples (pero cuantitativas) comparanzas entre as cantidades de luz emitida ao espazo en distintos lugares do mundo. A web solapa imaxes do DMSP e VIIRS encol dun Mapa interactivo Bing. O exemplo de abaixo mostra a Europa do noroeste, que contén algúns dos territorios con maior contaminación luminosa do mundo, xunta unha escala (á dereita) co significado das cores en intervalos de magnitudes físicas.

A escala de cor neste mapa resulta especialmente útil á hora de valorar a cantidade de luz proxectada dende as cidades ás áreas rurais.
O verdadeiro poder dos mapas de Blue Marble e Lightpollution.info reside en que son quen de botar un ollo a distintas rexións da Terra ao longo do tempo para comprobar se a cantidade de luz emitida mellora&#8230;ou vai a peor. Estoutra imaxe compara imaxes da VIIRS do delta do río Níxer, ao sur de Nixeria, en 2012 (esquerda) e 2015 (dereita). O dramático incremento de luz entre estes dous anos débese ao aumento da extracción petrolífera nesta rexión, con máis de 2 millóns de barrís de cru ao día.

Cities At Night
Finalmente, contamos cunha fonte máis de imaxes das luces nocturnas da Terra: a dos astronautas a bordo da Estación Espacial Internacional. Usando camaras SLR e monturas de seguimento terrestre, os astronautas compilaron miles de imaxes coma estas.
O proxecto Cities at Night céntrase en que os propios usuarios identifiquen as cidades das fotos. Os obxectivos de moitas das imaxes dos astronautas son descoñecidos, xa que a información de posición gravada para a Estación Espacial só se refire ao punto exacto da Terra baixo o seu vieiro orbital, mentres que a meirande parte das veces os astronautas toman fotos que se desvían do vieiro que orbitan. Cities at Night apela á familiaridade dos usuarios con respecto ás súas propias cidades, para así recoñeceren os patróns de estradas e outras estruturas acesas que figuran nas fotos. As imaxes identificadas preséntanse nunha base de Google Maps con marcadores sinalando as imaxes orixinais. O exemplo inferior amosa unha imaxe xa identificada de Beijing, China.

Grazas á baixa órbita da Estación Espacial –uns 410 kms. de altitude en promedio sobre a superficie da Terra- as imaxes das cidades tomadas polos astronautas posúen a maior resolución de todas. Vemos estradas, aeroportos, mesmo edificios individuais acendidos. Así mesmo, indícannnos que as cores nocturnas das cidades están a experimentar certos cambios.
Estas dúas imaxes son da cidade italiana de Milán, tomadas dende a Estación Espacial Internacional en 2012 (esquerda) e 2015 (dereita).

O centro urbano tornouse notoriamente máis azul nese período, logo de que Milán substituíse boa parte das luminarias municipais ( lámpadas de vapor de sodio a baixa presión) por lámpadas de LED brancas. Outros instrumentos, como VIIRS, recollen tamén estes cambios. Hai que ter en conta, porén, que a VIIRS non é especialmente sensible á luz azul extra que emiten os novos sistemas de alumeado público de luz LED branca, así que as cidades que fixeron o cambio a LED (como Milán) semellan terse escurecido nos últimos anos, cando probablemente non é así.
Que máis petiscos de información de interese sobre o noso planeta (e os seus habitantes) agardan ser descubertos nas imaxes orbitais da Terra nocturna? Botade un ollo vós mesmos!
Tradución do artigo &#8220;Eyes in the Sky: Exploring global light pollution with satellite maps&#8221; publicado o 6 de abril de 2016 no sitio web da IDA, International Dark-Sky Association. Versión galega de Estíbaliz Espinosa.

Question 13

Gran repercusión de la observación del tránsito de Mercurio en A Coruña

Accepted Answer

&#8211; En el noroeste de la península ibérica las nubes condicionaron la observación del tránsito de Mercurio, pero los claros permitieron disfrutar del fenómeno.
&#8211; Éxito de participación en Santa Margarita y de seguimiento desde la web.
 
Marcos Pérez explicando el tránsito de Mercurio durante la observación del 9 de mayo en A Coruña. Fotografía de Óscar Blanco.
El pasado lunes, 9 de mayo, tuvo lugar el tránsito de Mercurio por delante del Sol, un acontecimiento astronómico que pudimos vivir desde A Coruña gracias a la observación pública organizada por la Agrupación Astronómica Coruñesa Ío en colaboración con los Museos Científicos Coruñeses y a la retransmisión en directo realizada desde la web de la Agrupación. Desde nuestra ubicación, por causas meteorológicas, tuvimos visibilidad del tránsito desde su comienzo a las 13.12h hasta aproximadamente las seis de la tarde. Durante esas cinco horas hubo claros a intervalos de 5 o 10 minutos que permitieron una visibilidad total de 1 hora.
 
Ni la predicción de lluvia, ni las nubes asustaron al centenar de personas que se acercaron a observar el tránsito atraídas por los telescopios y equipos instalados en los aledaños de la Casa de las Ciencias de A Coruña. Acudieron a la observación personas de distintas edades, personas curiosas y aficionadas a la astronomía que se unían por el ambiente y que anhelaban un claro en el cielo para poder ver con sus propios ojos (y la ayuda de un telescopio con filtro solar) a Mercurio transitando el Sol. Para algunas personas era la primera vez que usaban un telescopio, o la primera vez que veían un tránsito y para muchas fue una sorpresa el tamaño de Mercurio en comparación con manchas solares. Además de la observación directa con telescopio y de la observación en pantalla, se hizo un seguimiento de otras retransmisiones, así, en los momentos en que no teníamos visibilidad desde A Coruña seguimos los directos emitidos por el Instituto de Astrofísica de Canarias (www.sky-live.tv) y por la European Space Agency (http://www.cosmos.esa.int/web/cesar/record-streaming), así como las imágenes emitidas por el Solar Dynamics Observatory de la NASA (http://mercurytransit.gsfc.nasa.gov/).
Telescopios ubicados en la explanada de la Casa das Ciencias y prensa siguiendo el evento. Fotografía de Antonio Gómez Lesta.
En la web de la Agrupación Astronómica Coruñesa Ío se pudo seguir el tránsito en directo con una cámara de ambiente y la imagen del telescopio Celestron C11 con filtro solar. La repercusión de la web ascendió a 521 visitas durante la jornada del lunes, con picos máximos de conexión entorno a la entrada de Mercurio en el Sol y a primeras horas de la tarde, y en los días sucesivos también hubo accesos a los videos en diferido (todavía puedes verlo en http://agrupacionio.com/multimedia/en-directo). Un equipo de quince socias y socios coordinados por Marcos Pérez, Director Técnico de la Casa das Ciencias, y Alfredo Madrigal, Vicepresidente de la Agrupación Ío, colaboraron en las semanas previas y en la jornada del lunes para lograr este éxito en la retransmisión en directo y en la observación pública.
Además, distintos medios de comunicación escritos y audiovisuales se hicieron eco de la noticia, tanto en los días previos anunciando el fenómeno y la celebración de la observación pública, como realizando crónicas del evento. Por ejemplo, el video “Galicia observa el tránsito de Mercurio”, grabado por V Televisión en A Coruña, fue viral entre los aficionados a la astronomía (lo puedes ver en http://goo.gl/ebyb3m).
¿Qué vimos y cuándo lo volveremos a ver? 
Un tránsito es la percepción que tenemos desde la Tierra de la alineación de dos astros donde uno pasa por delante de otro más grande, por lo tanto no se produce la desaparición del más lejano. Esta situación es distinta a otras ocultaciones, como los eclipses, donde la diferencia aparente de tamaños es lo que permite la ocultación total del cuerpo celeste más distante.
Tipos de ocultaciones según el tamaño aparente. Representación gráfica de Juan Carlos Casado.
Los tránsitos de un planeta alrededor de una estrella son frecuentes en el Universo y son una fuente de información científica para la astronomía, sirven como método de detección de exoplanetas (planetas que orbitan un estrella diferente al Sol) y han servido para determinar la atmósfera de Plutón o la distancia Sol &#8211; Tierra mediante el método de paralaje (observar y comparar la duración total del tránsito desde distintas latitudes en la Tierra).
Desde la Tierra sólo vemos transitar por delante del Sol a los planetas interiores (aquellos cuya órbita está más cerca del Sol que la de la Tierra): Mercurio y Venus. El motivo por el que no podemos ver un tránsito de un planeta exterior es porque, al alinearse Tierra, Sol y el otro planeta, su órbita siempre estará en el lado opuesto al Sol (oposición) o por detrás del Sol (conjunción), pero nunca en el medio entre Tierra y Sol (conjunción inferior).
Posición de los planetas interiores y exteriores con respecto a la Tierra y al Sol. Representación gráfica de Francisco Javier Blanco.
 
Mercurio tarda 88 días en completar una vuelta al Sol, su órbita corta y su cercanía a la estrella son los causantes de esta rapidez (de media, Mercurio orbita a 47’9 km/s y la Tierra a 29’8 km/s). Sin embargo, desde la Tierra no vemos cuatro tránsitos de Mercurio por año sino alrededor de trece por siglo, en intervalos de 3’5, 7, 9’5 y 13 años, dado que necesitamos una alineación casi perfecta entre los tres astros en unas fechas del calendario muy concretas: entre 7 y 10 de mayo y entre 7 y 14 de noviembre. Esto es provocado por la diferente velocidad de traslación, por la forma elíptica de las órbitas y por su inclinación (con una separación de 7º entre las órbitas de Mercurio y Tierra), de manera que no basta con que Mercurio se interponga entre Tierra y Sol, ya que en algunas ocasiones, desde nuestra perspectiva en la Tierra, lo hace por encima o por debajo del disco solar; sino que para que un tránsito suceda Mercurio debe pasar por los nodos en los que su órbita corta el plano orbital de la Tierra (este video simula la mecánica celeste de un tránsito de Mercurio http://www.scienceoffice.org/projects/transit-of-mercury-2016/).
Mercurio y manchas solares 2542 y 2543 el 9 de mayo de 2016. Fotografía de Alfredo Madrigal.
El diámetro de Mercurio es de 4.878 km, esto es aproximadamente 1/3 del diámetro de la Tierra, pero en comparación con el Sol el diámetro aparente de Mercurio no es igual cuando el tránsito se produce en mayo (1/158 del diámetro aparente del Sol) a cuando se produce en noviembre (1/194 del diámetro aparente del Sol). Al observar con telescopio el Sol durante un tránsito de Mercurio lo que vemos es una pequeña circunferencia negra desplazándose durante varias horas sobre la superficie solar, tan pequeña que incluso algunas de las manchas solares, aún estando a mayor distancia de la Tierra, son aparentemente más grandes.
El próximo tránsito de Mercurio tendrá lugar en noviembre de 2019, pero no volveremos a ver desde nuestra posición en A Coruña un tránsito completo hasta noviembre de 2039.  Mientras esperamos… la última semana de mayo y la primera semana de junio tendrá lugar la oposición de Marte (22 de mayo) y Saturno (3 de junio), que además de formar conjunción entre ellos lo harán con Antares y la Luna.
Saúde e ceo!

Question 14

Carta ás estrelas

Accepted Answer

Dende este mundo vello e canso
contémplovos, altas estrelas;
flores máxicas, abertas
no gran prado da noite;
soños perdidos no espacio,
irmaos dos soños meus,
dos meus anceios.
Escríbovos en verso coa esperanza
de que chegue a vós a miña voz:
un chío a penas perceptíbel.
Vós aínda sodes puras e fermosas.
Aínda gardades un segredo
e defendedes o misterio
que vos arreda de nós.
Aínda o home non puxo
os seus pés impuros
no voso chao inmaculado,
nin levou deica vós
as súas xenreiras,
o seu odio,
o seu trafego incansábel
que nunca ten remate.
Illas marabillosas e lonxanas,
ciscadas no inmenso mar
da noite: na voz do vento
escribo as miñas verbas
para que elas leven,
ao voso silencio de séculos,
a vosa intimidade de mundos puros
o meu latexo, humano e namorado
da vosa maxestade no azul inmenso.
Os vellos poetas cantaron cheos de amor
o voso parpadexo milagreiro,
a música harmoniosa das esferas,
o voso cintilar resplandecente
e incluso algún deles ten
saloucado por vós nas noites mainas.
Teño que dicirvos &#8211;Sirio, Aldebarán,
Venus, Casiopea, estrelas todas,
constelaciós, luceiros e galaxias&#8211;
este desacougo que me ten amarrado
a unha vida con paisaxes de cemento,
con regulamentos e horarios de traballo,
con decretos para vivir e morrer,
con música ié-ié e luces fluorescentes
que aluman máis e custan menos.
Cando vos ollo a vós no ceo inmenso
sempre tan despertas, tan acesas,
coroando os meus soños máis amados
nácenme non sei que arelas de pureza,
de vivir unha vida limpa e ceibe.
Altas, lonxanas estrelas luminosas;
rosas de luz na noite escura
que alumades o meu pobre corazón;
patrias dos anceios, dos fondos
e impresionantes silencios siderais:
¡defendede a vosa independencia,
o voso privilexio
de mundos imposíbeis e lonxanos!
Manuel María, &#8220;Carta ás estrelas&#8221; (Remol, 1970)
*O Día das Letras Galegas está dedicado en 2016 ao poeta da Terra Chá Manuel María.

Question 15

O luns 9 de maio Mercurio pasará por diante do Sol

Accepted Answer

O próximo luns, 9 de maio, terá lugar un deses acontecementos astronómicos que xeran expectación entre os afeccionados: un tránsito de Mercurio, o paso do planeta Mercurio por diante do disco solar.
En xeral, denominamos “tránsito” ao paso dun obxecto celeste por diante doutro máis grande. É un fenómeno equivalente a unha eclipse, só que nun tránsito a ocultación é moi pequena, apenas un punto sobre o outro astro, mais en todo caso suficiente para ser detectada sen problemas. De feito, moitos dos exoplanetas descubertos fóra do sistema solar foron identificados pola diminución da luz que recibimos dunha estrela ao transitaren estes por diante dela.
No noso “barrio”, o sistema solar, podemos ver tránsitos dos dous planetas cuxas órbitas arredor do Sol son interiores á da Terra, Mercurio e Venus, mais trátase de acontecementos pouco frecuentes. De Venus tivemos tránsitos en 2004 e 2012 e non volverá haber outro até 2117. Suceden máis a miúdo os de Mercurio, mais aínda así son escasos: de media hai 13 por século. E é que non basta con que o planeta se interpoña entre a Terra e o Sol. A órbita de Mercurio está inclinada 7 graos respecto da da Terra e por iso cando se sitúa entre nós e o Sol as máis das veces pasa por riba ou por debaixo do noso plano orbital. Para que suceda o tránsito Mercurio debe pasar polos lugares nos que a súa órbita corta o plano orbital da Terra; nese caso teremos dende aquí a visión aparente do planeta coma un punto que avanza diante do Sol. Un punto cun diámetro 158 veces menor có do Sol, o cal dá idea de que para aprecialo precisamos ferramentas ópticas que nos permitan obter unha imaxe aumentada, coma un telescopio solar ou un telescopio convencional co filtro solar axeitado.
Cómpre insistir unha vez máis en que observar observar o Sol a ollo ceibe é moi perigoso. Facelo a través de prismáticos ou telescopios sen filtros solares é garantía de danos irreparábeis no ollo de forma inmediata. Nunca, nunca, nunca se pode mirar o Sol sen a debida protección. Negativos, cristais afumados, Cds e outros trucos caseiros non serven de nada: filtran levemente o brillo mais son transparentes á maioría da radiación solar (por exemplo a infravermella e ultravioleta) co cal observar o Sol con eles é expoñerse a danos gravísimos, maximizados pola falsa sensación de confianza que producen. No caso de usarmos prismáticos ou telescopios, é imprescindíbel contar con filtros solares específicos colocados entre o Sol e a entrada de luz, nunca sobre o ocular. Debemos ser moi coidadosos e impedir que ninguén mire accidentalmente polo telescopio sen filtro, pois as lesións, insistimos, son inmediatas.
O mellor para gozar do tránsito sen riscos é participar na observación pública que a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza en colaboración cos Museos Científicos Coruñeses o vindeiro luns 9 de maio. Entre as 13 e as 19h haberá a disposición da xente na contorna da Casa das Ciencias, no Parque de Santa Margarita da Coruña, un telescopio con filtro solar seguro para observación visual e, ademais, un segundo telescopio rexistrará por cámara o tránsito e ofrecerá a imaxe por streaming a través do sitio web da Agrupación Ío. A asistencia, por suposto, é de balde.
Lugar: Casa das Ciencias, Parque de Santa Margarita (A Coruña).
Data e hora: luns 9 de maio, de 13 a 19 horas.
*Máis información sobre outras observacións en España, no sitio web da Federación de Asociaciones Astronómicas de España.

Question 16

A perda da escuridade

Accepted Answer

Preparamos subtítulos en galego para o vídeo divulgativo sobre contaminación luminosa Losing the Dark, da International Dark-Sky Association. Podes velo nesta ligazón.

Question 17

Un minuto de astronomía

Accepted Answer

No ámbito do Ano Internacional da Astronomía 2009, a Agência Nacional para a Cultura Científica e Tecnológica de Portugal (Ciência Viva) patrocinou a produción dunha serie de 13 pílulas divulgativas que presentaban, nun minuto, diversos temas científicos vinculados á astronomía. Os vídeos estaban presentados por figuras coñecidas para o público portugués (actores, músicos, presentadores de televisión) e emitíronse moitas veces por semana na RTP. Ademais, ficaban na rede nun sitio específico no que, ademais, poden lerse artigos breves de astrónomos do país veciño.
Hai unos anos fixen traducións ao galego dos vídeos e agora, a través da utilísima ferramenta online Amara, púxenos na rede para que poidan empregarse con fins didácticos. Aquí vai o índice dos vídeos de 1 minuto de Astronomia, en portugués con subtítulos en galego:
Porque é a Astronomia importante?
Matéria negra
O fim do Sol
O legado de Galileu
Planetas extrasolares
Telescópios
Vía Láctea
Eclipses
Cometas
Buracos negros
Anos luz
Anéis de Saturno
Big Bang

Question 18

Astrocalendario 2017: concurso de astrofotografía

Accepted Answer

Organiza: Federación de Asociaciones Astronómicas de España (FAAE)
Colaboran: Global Astronomía SLL y Astroshop
Desde la FAAE queremos fomentar la participación mediante la realización de un calendario de pared para el año 2017 compuesto por fotografías realizadas por los miembros de las asociaciones federadas. De esta forma servirá también como escaparate ante los ciudadanos de los trabajos de los aficionados. Estas fotografías serán seleccionadas mediante un concurso que se regirá por las siguientes bases:
Normas generales:
1. Podrán participar todos los socios de alguna de las asociaciones que forman parte de la FAAE.
2. El número máximo de astrofotografías que puede presentar una persona es de tres, de las cuales sólo una podrá formar parte del astrocalendario.
3. Habrá una única categoría, pudiéndose enviar astrofotografías de cielo profundo, de planetaria, de gran campo, o de paisajes astronómicos.
4. No se admiten montajes, entendiendo como montaje añadir o quitar elementos de la imagen original. Sí se permiten procesados consistentes en apilamiento de varias imágenes (o fotogramas de vídeo), así como procesados HDR. En caso de duda el jurado podrá requerir los archivos RAW o FITS originales.
5. Los miembros de la Junta Directiva de la FAAE no podrán participar en el concurso.
6. La participación en el concurso implica la aceptación de estas bases.
Envío:
1. Las fotografías deberán tener la máxima resolución posible con un máximo de 4000 píxeles en su dimensión más larga en formato digital (preferentemente deberán ser enviadas en formato horizontal, ya que se tiene previsto imprimirlas de un tamaño de 21 cm de alto por 29,7 cm de ancho).
2. El envío se realizará a través del formulario correspondiente que se habilitará en la página web.
3. Dado que la participación está restringida a miembros de las asociaciones federadas los concursantes deberán acreditar su pertenencia mediante el código del certificado de membresía que pueden solicitar en esta dirección.
4. Recomendamos no dejar para el último momento la solicitud del certificado de membresía.
Proceso de selección:
1. Todas las fotografías enviadas aparecerán en la página de la FAAE y podrán ser votadas por los socios de cualquiera de las asociaciones federadas, siendo necesario su acreditación como tales mediante el mismo sistema de certificados de membresía que los concursantes. Se podrán votar un máximo de tres fotos, dándoles puntuaciones de 3, 2 ó 1 punto (siendo 3 la mejor puntuación). Se preseleccionarán las 24 con más puntuación.
2. De las 24 elegidas, el jurado seleccionará las 12 que serán utilizadas en el calendario para cada uno de los meses. Y además elegirá una fotografía entre las 12 seleccionadas como “la mejor astrofotografía del calendario” que recibirá el premio especial.
Plazos:
1. Entrega de fotografías hasta el 31 de mayo de 2016 a las 24:00.
2. Votación de las preseleccionadas hasta el 30 de junio de 2016 a las 24:00.
3. Deliberación del jurado para seleccionar las fotografías elegidas hasta el 15 de julio de 2016.
4. Publicación de los ganadores en la página web de la FAAE el 16 de julio de 2016.
Premios:
Los autores de las imágenes seleccionadas recibirán cada uno dos ejemplares del calendario. Y el autor o autora de las seleccionadas entre estas doce como “la mejor astrofotografía del calendario” recibirá el premio especial de unos prismáticos 15&#215;70 de Omegon por cortesía de Astroshop.
Jurado:
El Jurado estará formado por seis personas, designadas por la FAAE, consideradas como capacitadas para dictaminar qué fotografías deben resultar seleccionadas.
Presidente: Ángel Gómez Roldan (Director de Revista AstronomiA)
Secretario: Fernando Cabrerizo (Directivo de la FAAE)
Vocales: Ana Guijarro (Observatorio de Calar Alto), Ana Ulla (Universidad de Vigo, NOC), Carlos Malagón (Astrofotógrafo, Astroshop), Montse Campás (Observatorio de Montcabrer)
El Jurado tiene la misión de aclarar y enmendar las presentes Bases cuando fuesen requeridos a ello por cualquiera de los participantes. Para ello recibirán las preguntas que estos formulasen por cualquier medio, se reunirán para debatirla y publicarán la aclaración para su conocimiento por parte de todos los participantes.
En caso de discrepancia manifiesta entre los miembros del Jurado, se considerará que el Presidente del Jurado posee un voto de calidad para dirimir estas situaciones.
El Jurado deberá decidir el resultado, eligiendo de las 24 preseleccionadas las 12 fotografías que pasarán a formar parte del calendario para cada uno de los meses, o tomando las decisiones al respecto que considere menester. Además elegirá una fotografía entre las 12 seleccionadas como “la mejor astrofotografía del calendario” que recibirá el premio especial.
Fallo del Jurado:
1. Para la emisión de su voto los miembros del Jurado tomarán en cuenta, la composición u otras cualidades científicas o artísticas , la dificultad del objeto fotografiado de acuerdo a las características del equipo de observación, y otros valores como puedan ser la originalidad, su valor científico o educativo, etc.
2. Aunque el voto de los miembros del Jurado es secreto, estos podrán debatir entre ellos cuanto sea necesario antes de emitir su veredicto final.
3. El fallo del Jurado es inapelable.
4. En el caso de que se detectase fraude en los trabajos preseleccionados, la FAAE eliminará dicho trabajo e incluirá el siguiente de la lista con mayor puntuación.
Propiedad de los trabajos presentados:
La FAAE reconoce la propiedad física e intelectual de los autores de cada uno de los trabajos presentados. No obstante, los participantes consienten su publicación en la página web de la FAAE.
Los autores de los trabajos seleccionados ceden sus obras para:
-Publicación del astrocalendario FAAE 2017.
-Publicación en la revista AstronomíA.
Publicación de los astrocalendarios FAAE 2017:
Los calendarios se podrán adquirir a través de los cauces que determine la Junta Directiva de la FAAE.
El precio final del calendario se establecerá una vez finalizado el proceso de edición.
Se proporcionarán a las asociaciones federadas los calendarios que deseen (en función de su disponibilidad) a un precio reducido.
Los beneficios que pudieran obtenerse por la venta del calendario se destinarán a los fines de la Federación previstos en sus estatutos.

Question 19

O raio verde

Accepted Answer

O &#8220;raio verde&#8221;, &#8220;destello verde&#8221; ou &#8220;green flash&#8221; é un fenómeno óptico real provocado pola difracción e dispersión das ondas electromagnéticas do espectro visible da luz (arco da vella) durante os amenceres e solpores. A cor verdosa correspóndese coas ondas de lonxitude de onda media, que brilla neses instantes. As outras cores presentes, vermellos, azuis e violetas con lonxitudes de onda máis longas e máis curtas anúlanse e só queda a característica cor verdosa.

Neste vídeo podedes ver coma a Sol provoca unha serie de raios verdes, sobre todo ao final, na parte de cámara lenta. Foi realizado a carón do banco máis bonito do mundo, nos marabillosos acantilados de Loiba (A Coruña); vemos en primeiro plano uns dos &#8220;aguillóns&#8221; de Cabo Ortegal. A distancia entre o aguillón de Cabo Ortegal e a ubicación dos acantilados de Loiba son uns 10km en liña recta como podedes ver na imaxe anterior.
[youtube https://www.youtube.com/watch?v=OpHkUIayOF0]
Os datos técnicos son os seguintes:
Cámara: nikon d750 en modo vídeo 1080p@60fps
Telescopio: TS optics 102ED con barlow 2X apo (1428mm de focal a f14)
Xavi Fonseca e Oscar Blanco (M1) falannos deste fenómeno: &#8220;Inmortalizando el rayo verde&#8221;
Tamén na wikipedia podedes ver máis detalles: Wikipedia &#8220;destello verde&#8221;
Alfredo Madrigal (M50)

Question 20

A luz que tiramos ao ceo

Accepted Answer

O noso compañeiro Alfredo Madrigal púxolle nome a algúns dos puntos que proxectan máis luz artificial ao ceo na Coruña e arredores (fai click aquí para ver a imaxe a tamaño completo). A demostración visual dun problema moi serio, a contaminación luminosa. Non nos cansaremos de repetilo.

Question 21

Presentación na Coruña do libro "¿A que altura está o ceo?" de Jorge Mira

Accepted Answer

O venres 11 de marzo ás 19h terá lugar na Domus o acto de presentación do novo libro de Jorge Mira, ¿A que altura está o ceo?, escrito coa colaboración de María Canosa e con ilustracións de Dani Padrón. No acto, de entrada libre, participarán, ademais do autor, o concelleiro de culturas do Concello da Coruña, José Manuel Sande; o xefe de servizo dos Museos Científicos Coruñeses, Ángel Loureiro; o secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García; e o editor, Henrique Alvarellos. Vémonos na Domus!

Question 22

5 de marzo: IV Workshop CMON, encontro de amadores e profesionais da Astronomía en Galicia

Accepted Answer

Lugar: Residencia Universitaria Monte da Condesa, USC Santiago de Compostela
Data: sábado 5 de Marzo de 2016.
Programa:
11:00-11:15: Benvida
11:15-12:30: Presentación de libros recentes relacionados coa Astronomía.
&#8211; Jorge Mira (USC): A que altura está o ceo?
&#8211; Ana Ulla (U. Vigo): Desde el jardín, las estrellas
&#8211; Salva Bará (USC): E fixemos a luz!
&#8211; Josefina F. Ling (USC): Esos astrónomos locos por el cielo o la historia de la observación de las estrellas dobles
12:30-12:45: Descanso.
12:45-13:15: A oficina para a Divulgación da Astronomía da Unión Astronómica Internacional, Ana Ulla (U. Vigo).
13:15-14:00: Actualidade en Astrofísica (I): Ondas Gravitacionales: Astronomía a simple oído, Javier Mas Solé (USC).
14:00-16:00: Pausa para xantar.
16:00-16:45:  Actualidade en Astrofísica (II): ¿Es necesaria el agua para la vida en los planetas extrasolares?, Mario S. García González.
16:45-17:00: Descanso
17:00-17:30: Contando as estrelas. Experiencias divulgando astronomía en medios de comunicación, planetarios e colexios, Borja Tosar.
17:30-18:00: Radio-Astronomía: Proxecto Alexandra, Grupo Cacharreo, en colaboración con OAF e o RClube Estrada (charla a cargo de Fran Paz).
18:30-19:00: Proyectos instalados y o en estudio: Astrovigo / OAF, Ricardo Moreno.
19:00-19:30: Son os teus ollos ou é o telescopio? Aberracións oculares en astronomía visual, Salva Bará (USC).
Información tomada do foro de astromanía.

Question 23

Salvador Bará presenta na Coruña un libro divulgativo sobre a ciencia da luz

Accepted Answer

O próximo venres 26 de febreiro ás 20:00 terá lugar na Sala Leonardo da Vinci da Domus a presentación do libro E fixemos a luz! do profesor Salvador Bará, segundo título da Biblioteca de Divulgación, Serie Científica, impulsada polo Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela. Na sesión intervirá, ademais do autor, o codirector da colección, Jorge Mira. A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío colabora na organización deste acto, cumprindo o seu obxectivo de promover a cultura científica.
En E fixemos a luz! Salvador Bará explora con precisión e humor os desafíos e as controversias científicas que conduciron ao coñecemento que hoxe temos da luz. Unha historia apaixonante que é tamén un reconto das grandes figuras que cambiaron o noso coñecemento do mundo, de Galileo a Einstein. 
Salvador Bará é doutor en física pola Universidade de Santiago de Compostela e profesor na Facultade de Óptica e Optometría. Entre os seus diversos campos de investigación nos últimos anos desenvolveu un intenso traballo sobre contaminación luminosa, que deu coma froito un bo número de publicacións. Ademais é o coordinador do proxecto de divulgación &#8220;Astronomía na beirarrúa&#8221;. 
Creada en 2011, a Biblioteca de Divulgación &#8211; Serie Científica publica textos pensados para o público xeral, non especialista. O primeiro volume foi Antimateria, magia y poesía, de José Edelstein e Andrés Gomberoff.
Lugar: Sala Leonardo da Vinci da Domus (Rúa Ángel Rebollo, 91, 15002 A Coruña)
Data e hora: venres 26 de febreiro, 20:00

Question 24

Conferencia: ¿Es necesaria el agua para la vida en los planetas extrasolares?

Accepted Answer

Este xoves, 25 de febreiro, ás 19.30 no salón de actos do MUNCYT da Coruña, conferencia do noso compañeiro Mario Simón. Entrada libre, limitada á capacidade do recinto.

Question 25

Febreiro estrelado na Biblioteca do Castrillón

Accepted Answer

A Agrupación Ío desenvolve en colaboración coa Biblioteca do Castrillón as seguintes actividades divulgativas no mes de febreiro:
-Sábado 13 ás 12:00, presentación do libro de Ana Ulla Desde el jardín, las estrellas, orientado a lectores a partir de dez anos. Lugar: Biblioteca do Castrillón.
-Venres 19 ás 19:00, charla sobre observación astronómica e contaminación luminosa. Lugar: Biblioteca do Castrillón.
-Venres 19 a partir das 20:30, observación astronómica pública na Praza Pablo Iglesias (se o tempo o permite).
Estas actividades son de entrada libre e gratuíta, coa única limitación da capacidade da biblioteca.

Question 26

Contra a intrusión luminosa: un modelo de escrito aos Concellos

Accepted Answer

Na excelente &#8220;Guía jurídica básica para luchar contra la contaminación lumínica&#8221; dispoñíbel no sitio web de Cel Fosc (PDF, 323 KB) Anna Almécija recórdanos que os cidadáns temos sempre dereito a relacionarnos coas administracións públicas para formular pedimentos, suxestións, expresar queixas, presentar denuncias ou solicitar información. A vía administrativa é gratuíta e consiste en realizar un escrito dirixido ao organismo correspondente e entregalo no rexistro ou a través de correo administrativo. No escrito debe constar claramente a administración á cal nos dixirimos, datos identificativos de quen o presenta e un enderezo a efecto de notificación onde poidamos recibir a resposta. Debemos levar o orixinal asinado e unha copia, que nos devolverán selada coma certificación da súa entrega.

Un problema moi común asociado á iluminación pública é o da &#8220;intrusión luminosa&#8221;. O Real Decreto 1890/2008 define luz intrusa ou molesta da seguinte maneira: &#8220;Luz procedente de las instalaciones de alumbrado exterior que da lugar a incomodidad, distracción o reducción en la capacidad para detectar una información esencial y, por tanto, produce efectos potencialmente adversos en los residentes, ciudadanos que circulan y usuarios de sistemas de transportes&#8221;.
A Ley 34/2007, de 15 de noviembre, de calidad del aire y protección de la atmósfera fai mención expresa da luz intrusa na disposición adicional cuarta, dedicada á contaminación luminosa: &#8220;Las Administraciones públicas, en el ámbito de sus competencias, promoverán la prevención y reducción de la contaminación lumínica, con la finalidad de conseguir los siguientes objetivos: (&#8230;) d) Reducir la intrusión lumínica en zonas distintas a las que se pretende iluminar, principalmente en entornos naturales e interior de edificios&#8221;.
Ninguén está obrigado a padecer intrusión luminosa no seu fogar así que a queixa ante a autoridade non só é lexítima senón que como vedes está apoiada por lexislación de rango estatal. Os concellos son os que teñen competencia en iluminación pública, así que con carácter xeral será a eles a quen nos teñamos que dirixir. Achegamos un modelo moi básico de texto para presentar unha queixa por luz intrusa:
AO CONCELLO DE [indicar Concello]
[Nome e apelidos] con DNI número [indicar DNI] e domicilio a efecto de notificacións en [enderezo completo]
EXPÓN:
Que na [rúa/praza/etc; indicar nome] hai instalada unha farola á altura do número XXX [ou “incrustada no edificio XXX”, ou a descrición que máis se axuste ao problema], que emite luz cara ao chan mais tamén cara ao ceo. É unha luz de gran potencia que entra directamente no meu domicilio pola xanela do comedor [ou dormitorio, ou o que sexa], feito que causa grandes molestias a min e á miña familia.
Ademais, a emisión de luz por riba do hemisferio superior é contraria aos principios de eficiencia e aforro enerxético, altera a paisaxe nocturna e provoca danos ao medio ambiente. A &#8220;Ley estatal 34/2007, de 15 de noviembre, de calidad del aire y protección de la atmósfera&#8221; recolle expresamente a obriga das administracións públicas a previr e reducir a contaminación luminosa. As condicións técnicas das instalacións de iluminación exterior veñen reguladas polo Real Decreto 1890/2008 que marca entre outros o obxectivo de limitar a contaminación luminosa e reducir a intrusión luminosa.
Por todo iso,
SOLICITO
Que se proceda á substitución ou apantallamento das farolas indicadas de maneira que se proxecte luz só onde se precisa e se evite a intrusión luminosa.
En [indicar concello], a [día] de [mes] de [ano].
[Sinatura]
Recomendamos unha vez máis a consulta da guía xurídica citada ao comezo desta anotación, que inclúe modelos para outros tipos de comunicacións coa administración relacionados coa contaminación luminosa.

Question 27

Asemblea Xeral Ordinaria da Agrupación Ío

Accepted Answer

O próximo día 12 de febreiro de 2016 (venres) terá lugar a Asemblea Xeral Ordinaria da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. Será na Domus ás 20:00 horas en primeira convocatoria e ás 20:30 horas en segunda convocatoria. A asemblea está aberta unicamente aos socios da Agrupación.
A orde do día será a seguinte:

Lectura e aprobación, se procede da acta da asemblea anterior.
Informe do Presidente ou Vicepresidente do exercicio 2015.
Lectura e aprobación, se procede, das contas anuais e liquidación do orzamento do exercicio 2015.
Cambios na directiva, presentación de candidaturas e aprobación dos novos cargos.
Presentación do Plan de Actividades para 2016.
Rogos e preguntas.

Lembrámosvos que este é o máximo órgano de decisión da Agrupación, polo que é moi importante a asistencia e participación dos socios.

Question 28

Introdución á contaminación luminosa

Accepted Answer

A partir de materiais previos creados pola International Dark Sky Association e Cel Fosc o noso compañeiro Martin Pawley preparou unha presentación a xeito de introdución á contaminación luminosa. Podedes consultala nesta ligazón de Slideshare.

Question 29

Segunda certificación Starlight para Galicia: o Parque Nacional das Illas Atlánticas

Accepted Answer

No marco da feira de turismo FITUR anunciouse a designación do Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas coma Destino Starlight. A entrega da certificación correspondente, onte mesmo, supón o final dun longo proceso de traballos e medicións -nos que participou, entre outros, o noso compañeiro Ángel Arós- do que xa demos conta neste blog o verán pasado ao expresar o apoio da Agrupación Ío a esta iniciativa.
O Parque das Illas Atlánticas é o segundo destino turístico galego recoñecido pola Fundación Starlight. O primeiro foi A Veiga, seleccionado en agosto de 2015.

Question 30

Actividades da Agrupación Ío no segundo semestre de 2015

Accepted Answer

Repasamos algunhas das accións divulgativas e actividades desenvolvidas pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no segundo semestre de 2015 (as do primeiro semestre podedes consultalas aquí).
Actividades abertas ao público:
Sábado 18 de xullo, 23:00: Observación astronómica en Guitiriz. Lugar: Área recreativa San Xoán, Guitiriz (Lugo).
Sábado 8 de agosto, 22:00: Observación das Perseidas en Sada (Homenaxe a Jaítos).
Mércores 12 de agosto, 23:59: Observación das Perseidas no Parque de Eirís. CANCELADA POLA DESFAVORÁBEL PREVISIÓN METEOROLÓXICA.
Sábado 22 de agosto, 20:30: Excursión ao dolmen de Dombate e observación astronómica. Lugar: Dolmen de Dombate, Cabana de Bergantiños (A Coruña).
Sábado 12 de setembro: publicación e difusión da Nota informativa sobre contaminación luminosa.
Luns 28 de setembro, 2:00-7:00: Observación da eclipse total de Lúa. Lugar: Parque de Eirís, A Coruña.
Martes 20 de outubro, 20:30: Observación astronómica no Campo de Marte. Lugar: Campo de Marte, A Coruña.
Venres 20 de novembro, 20:30: Observación astronómica no Centro Ágora. CANCELADA POLA DESFAVORÁBEL PREVISIÓN METEOROLÓXICA.
Sábado 12 de decembro, 12:30: Presentación do libro infantil Onde estás, Andrómeda a cargo de Anna Almécija. Lugar: Biblioteca infantil do Fórum Metropolitano, A Coruña.
Sábado 12 de decembro, 20:30: Observación das Xemínidas no Dolmen de Dombate. Lugar: Dolmen de Dombate, Cabana de Bergantiños (A Coruña).
Domingo 13 de decembro, 12:30: Vermuncyt &#8220;Moita luz deslumbra os ollos&#8221;, charla sobre contaminación luminosa a cargo de Anna Almécija e Salva Bará. Lugar: MUNCYT A Coruña.
Venres 18 de decembro, 19:30-23:00: Observación astronómica no MUNCYT. Lugar: MUNCYT A Coruña.
Outras accións:
Martes 28 de xullo: reunión co Concelleiro de Urbanismo do Concello da Coruña para axilizar o procedemento burocrático preciso para as observacións urbanas (solicitude do espazo, apagado de luces e, no seu caso, dos sistemas de rego automático) e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 18 de agosto: reunión co Concelleiro de Cultura, Deporte e Coñecemento para darlle a coñecer as actividades e fins da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 25 de agosto: reunión co actual director dos Museos Científicos Coruñeses co obxectivo de reafirmar a plena disponibilidade da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío para participar en actividades de divulgación da astronomía, valorar posíbeis iniciativas futuras e informar sobre o problema da contaminación luminosa.
Mércores 2 de setembro: reunión coa Concelleira de Participación e Innovación Democrática para informar sobre o problema da contaminación luminosa. No encontro estaba prevista a presenza do Concelleiro de Urbanismo e a Concelleira de Medio Ambiente, que na véspera comunicaron a súa non asistencia.
Xoves 10 de setembro: encontro con representantes dos cinco grupos parlamentarios no Parlamento de Galicia (PP, PSOE, BNG, AGE e Mixto) para informalos do problema da contaminación luminosa e convidalos á elaboración dunha declaración institucional en defensa do ceo nocturno.
Mercores 23 de setembro: encontro coa vicepresidenta da Deputación da Coruña para informala sobre o problema da contaminación luminosa.
Martes 29 de setembro: lectura no Parlamento de Galicia da Declaración institucional en defensa do ceo nocturno promovida pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío.

Blog

Mantente actualizado