Question 1

REECL SQM network: instalación en un Windows 7

Accepted Answer

Introducción
Hace pocos días tuve la oportunidad de instalar el software PySQM en uno de los ordenadores del Instituto David Buján. Se trataba de un ordenador con Windows 7. Confieso que tenía curiosidad porque, aunque estoy familiarizado con la instalación del programa en Linux, nunca lo había hecho en un Windows. Y, como sospechaba, en Windows resulta más difícil&#8230;
Espero que estas breves notas sirvan de guía a otr@s y las instalaciones de este programa crezcan, así como el número de instituciones cuyos datos sean compartidos a través de la  Red española de estudios sobre la contaminación lumínica
PySQM y la &#8220;REECL SQM network&#8221;
La REECL SQM network agrupa a las instituciones que deciden compartir los datos medidos por sus SQMs. Para ello, es necesario la instalación de un programa específico confeccionado por la REECL. Este programa es el PyQSM.
La filosofía del programa es sencilla: lee los datos del SQM y los va añadiendo a un archivo. Además, va renombrando y ordenando por carpetas los ficheros de datos según la fecha de la medida. Y hace gráficas atractivas&#8230;
El mecanismo para compartir los datos es también sencillo pero efectivo: los comparte a travé de DropBox. Basta, a la hora de configurar el PySQM, especificar que se guarden los datos en una carpeta creada para ello dentro de la carpeta de nuestro equipo que es sincronizada con el DropBox.
El PySQM es un programa (un script, para expresarse con propiedad) escrito en un lenguaje llamado python. python es lo que se llama un &#8220;lenguaje interpretado&#8221;. Esto significa que no se puede ejecutar directamente, si no que se necesita haber instalado previamente un &#8220;interprete&#8221; del lenguaje; es decir: necesita instalarse el &#8220;interprete de python&#8221; o, para acortar, necesita instalarse el python.
Además, python posee &#8220;paquetes&#8221; o &#8220;módulos&#8221; que lo dotan de herramientas adicionales. PySQM usa alguno de estos módulos para funcionar, por lo que es necesario instalarlos también.
Instalación del programa
Preparación previa
Necesitaremos un Windows 7 o superior (conectado a internet). No podremos hacer la instalación en un Windows anterior al 7 (por ejemplo, el XP) porque DropBox no funcionaría.
El primer paso sería instalar y configurar el cliente de DropBox. Una vez instalado y configurado, crearemos, dentro de la carpeta del ordenador que se sincroniza con DropBox, una nueva carpeta que será donde se guardarán los datos. Procuraremos que esta tenga un nombre descriptivo (y que no tenga espacios en blanco, acentos ni caracteres no-ASCII); por ejemplo &#8220;Datos_SQM_david_bujan&#8221;.
El segundo paso es instalar python. Puede descargarse aquí. Recomendaría descargar el instalador en formato MSI, bien sea en 32 o 64 bits, según el Windows sea de 32 o de 64 bits. A la hora de instalarlo, pondremos cuidado de elegir instalar todos los componentes (podremos elegir qué componentes instalar durante la instalación).
Como tercer paso, instalaremos los módulos de python adicionales. Usaremos para ello algunos comandos que teclearemos en una ventana de comando (una terminal: si soy sincero no recuerdo cómo se llama en windows&#8230;). Estos comandos son:

pip install numpy
pip install ephem
pip install matplotlib
pip install pyserial

Después de cada comando, esperaremos a que termine antes de teclear el siguiente. El aspecto que tiene la salida de estos comandos es este:

Instalación del hardware
Ha llegado la hora de enchufar el SQM al puerto USB. El ordenador debería pasarse un rato instalando los drivers. Esto debería ser automático y no es necesario usar el CD que viene con el SQM. Cuando este proceso termine, en el administrador de dispositivos deberíamos ver algo como esto:

Fijémonos en qué puerto ha colocado el sistema al SQM: en este ejemplo el puerto es el &#8220;COM3&#8221;
Instalación del PySQM
Bajaremos el PySQM en formato ZIP (comprimido) y lo descomprimiremos en una carpeta. Supongamos que lo descomprimimos en &#8220;c:\PySQM\&#8221;.
Dentro de esta carpeta donde hemos descomprimido el PySQM debería haber un archivo llamado &#8220;config.py&#8221;. Este es el archivo de configuración. Debemos editarlo con nuestro editor preferido (pero recordemos guardarlo cuando terminemos como texto sin formato). El archivo contiene las variables de configuración. La mayoría son obvias, como el nombre del observatorio, coordenadas geográficas, etc. Pero algunas merecen una atención particular.
La variable &#8220;_device_type&#8221; debe ser puesta a &#8220;SQM_LU&#8221; (entre comillas simples) en el caso de usar un SQM-LU
A la variable &#8220;_device_addr&#8221; debemos darle como valor el puerto serie que el ordenador ha asignado al SQM. En el ejemplo considerado antes, este valor sería &#8220;COM3&#8221; (entre comillas simples).
Otra variable que merece atención es la &#8220;monthly_data_directory&#8221;. En ella pondremos la ruta de la carpeta donde queremos que el PySQM guarde los datos. Esta sería la que habíamos creado para ello dentro de la carpeta sincronizada con el DropBox. Un detalle importante es sustituir el carácter &#8220;\&#8221; por &#8220;\&#8221;. Así, por ejemplo, &#8220;c:\User\Yo\DropBox\Datos_SQM_david_bujan&#8221; quedaría &#8220;c:\User\Yo\DropBox\Datos_SQM_david_bujan&#8221;. Recordar escribir este valor entre comillas simples.
Una vez terminada la configuración, guardar el archivo como texto sin formato.
Ejecutando el PySQM y compartiendo los datos
Ejecución del PySQM
Ya tenemos todo listo para ejecutar el PySQM. Para ello, abrimos una terminal (símbolo del sistema) y tecleamos este comando para entrar en la carpeta donde habíamos descomprimido el PySQM:

cd c:\PySQM

Y lo ejecutamos con el comando:

python -m pysqm

Si todo ha ido bien y no hay errores en el archivo de configuración, el programa debería empezar a ejecutarse. Notar que el programa sólo tomará datos durante la noche. La toma de datos se ve en la pantalla como una serie de puntos que se van dibujando (esperar unos minutos para que se aprecie que van apareciendo más de estos puntos).
La terminal donde hemos tecleado estos comandos no debe cerrase, ya que esto interrumpiría la ejecución del programa. Sí puede minimizarse.
Compartiendo los datos
Cuando después de un par de noches comprobemos que en el DropBox aparecen los datos y las gráficas, compartiremos la carpeta de datos del DropBox con Jaime Zamorano, que es el principal investigador de la  REECL. Para ello necesitamos saber su e-mail que podemos consultar en su página web. No estaría de mas enviarle un e-mail informándole de que queremos formar parte de la REECL y que le hemos compartido la carpeta de DropBox.
Conclusión y comentarios
Pues ya somos parte de la REECL. Podemos mejorar la instalación con algunos &#8220;toques&#8221;, como deshabilitar las actualizaciones automáticas de Windows o hacer que el PySQM se ejecute al iniciar el equipo.
No quiero terminar estas notas sin dejar claro que mi intención es que haya más gente que instale y configure el PySQM y el número de datos recogidos por la REECL aumente. Para ello he expuesto el proceso de instalación en Windows. Windows es el sistema operativo más difundido y usado con diferencia, aunque no es el que yo uso. Por eso pido disculpas si no he hecho las cosas de la forma más adecuadas o al &#8220;estilo Windows&#8221; debido a mi desconocimiento de este entorno.
Saludos y cielos claros.

Question 2

Boletín de divulgación astronómica da IAU: Febreiro 2017 #1

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Febreiro 2017 #1
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Boletín #15 da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento
2) 13º Encontro Rexional IAU Asia-Pacífico (APRIM 2017)
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): Novas de Australia
4) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): Novas do Nepal
5) Programa Galileo de Formación do Profesorado – Recurso da semana
6) Novo Curso Online Masivo e Aberto (MOOC) de Space Awareness
7) Mapa NSS de Asentamentos Espaciais
8) Tema de 2017 da Semana Mundial do Espazo
9) Encontros e actividades globais
10) O boletín de divulgación astronómica da IAU noutros idiomas
11) Contribucións ao boletín de divulgación astronómica da IAU
0) Nota dos editores
Á luz dos recentes acontecementos, a IAU manifestou a súa profunda preocupación polo impacto das restricións á inmigración na astronomía e o firme rexeitamento a calquera discriminación baseada en factores coma a orixe étnica, relixión, cidadanía, linguaxe ou opinión política. O noso equipo quería deixar aquí unha nota de apoio decidido a esta mensaxe e a todos os afectados por estas medidas. Nós seguiremos mantendo o noso lema “Astronomía para todas as persoas”, coa educación e a divulgación astronómica como elementos esenciais na propagación da tolerancia e a paz ao animarnos a todos a superar as nosas diferenzas e a levantar os ollos unidos baixo o mesmo ceo nocturno.
Neste número destacamos o Encontro IAU da Rexión Asia-Pacífico -APRIM- que se celebrará en xullo en Taipei; apuntamos que xa se coñece o tema deste ano da Semana Mundial do Espazo, e recomendamos que revisedes o “Recurso da Semana” do Programa Galileo de Formación para Profesores, que volverá ao longo de 2017.
Para rematar, queremos darlle as grazas aos Contactos de Divulgación Nacional e a nosa comunidade por compartir contiuamente connosco as súas noticias preferidas de educación e divulgación nacional e internacional.
Ceos despexados en 2017!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Boletín #15 da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento
O Boletín #15 da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD) xa está na rede. Publícao trimestralmente a OAD e nel podes aprender máis das últimas actividades da Oficina. Entre os aspectos máis destacados deste número están o Anuario OAD 2016 e o Primeiro Obradoiro de Astronomía para a Accesibilidade e a Inclusión.
Podedes ler máis aquí: http://www.iau.org/news/announcements/detail/ann17004/
O boletín está tamén dispoñíbel en formato PDF no sitio web da OAD en www.astro4dev.org/media/newsletters/.
2) 13º Encontro IAU da Rexión Asia-Pacífico (APRIM 2017)
O 13º Encontro IAU da Rexión Asia-Pacífico (APRIM 2017) terá lugar no Centro Internacional de Convencións de Taipei do 3 ao 7 de xullo de 2017. Os Encontros IAU da Rexión Asia-Pacífico están autorizados pola Union Astronómica Internacional (IAU) coa intención de promover a actividade científica e a colaboración na rexión Asia-Pacífico. A astronomía no país creceu exponencialmente nos últimos vinte e cinco anos e a comunidade dá entusiasta a benvida aos colegas e amigos astrónomos para que asistan. Un dos temas elixidos este ano é “Educación Pública, Divulgación e Diversidade” e animamos a todas as persoas do ámbito da educación e a divulgación para que participen. A data límite para enviar propostas é o 1 de marzo de 2017.
Podes atopar máis información aquí: http://www.aprim2017.tw/
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): Novas de Australia
a) Congreso ACT de Educación sobre Astronomía e Ciencias do Espazo &#8211; Cosmic Stars 2017
Xa está aberto o prazo de rexistro para o primeiro Congreso ACT de Educación sobre Astronomía e Ciencias do Espazo. O congreso terá lugar o sábado 4 de marzo de 2017 e proporcionará aos profesores e mestres en prácticas de primaria e secundaria unha gran oportunidade de aprendizaxe en ciencia, tecnoloxía, enxeñería e matemáticas (STEM). Os participantes terán ao seu dispor numerosas actividades de catro tipos de presentacións que cobren asuntos diversos e sesións de planetario no planetario portátil do centro que organiza o encontro (Escola Primaria Giralang).
Este é o sitio web do congreso: https://sites.google.com/site/2017actastroeduworkshop/home
4) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): Novas do Nepal
a) Aberto o pre-rexistro para a 4ª Olimpíada Astronómica Nacional
A Olímpiada Astronómica Nacional é un programa educativo desenvolvido pola Sociedade Astronómica do Nepal e a Fundación ESPRO para animar os estudantes nepalís a proseguir estudos superiores en física, matemáticas, astronomía e ciencias do espazo. O obxectivo deste programa é achegarlle aos estudantes da escola un coñecemento básico de astronomía, seleccionándoos e preparándoos para participar na Olimpíada Anual de Astronomía e Astrofísica (http://www.ioaa2016.in/). O rexistro está aberto durante o mes de febreiro de 2017.
Para saber máis: http://www.nepalastronomicalsociety.org/olympiad/
b) Campaña Nacional de Busca de Asteroides
A Sociedade Astronómica do Nepal (NASO), en asociación co IASC, Colaboración Internacional de Busca Astronómica, dálle aos estudantes de escolas e universidades nepalís a oportunidade de participar en actividades astronómicas participativas e facer novos descubrimentos astronómicos no Nepal. A campaña de busca de asteroides comezou no Nepal en 2012 co nome “Campaña de Busca de Asteroides SGAC”, enfocada só a estudantes universitarios. En 2016, o programa estendeuse a escolas de secundaria e grazas á boa recepción o programa de 2017 está aberto tanto a centros de secundaria como de universidades. A próxima campaña discorre dende o 19 de xaneiro até o 18 de febreiro de 2017.
Tes máis información aquí: http://www.nepalastronomicalsociety.org/asteroidsearch/
5) Programa Galileo de Formación do Profesorado – Recurso da semana
O Programa Galileo de Formación do Profesorado “Recurso da semana” proseguirá ao longo de 2017. Cada semana o profesorado terá acceso a un recurso baseado na investigación que poden empregar na aula. Cada recurso educativo está coidadosamente seleccionado dende os principais repositorios como Go-Lab, Inspiring Science Education e astroEDU, e vai acompañado dunha unidade didáctica que lle dá ao profesorado unha orientación básica para empregar o recurso na clase. En febreiro podes atopar estes: Estrelas de neutróns; Exame ás Luces das Rúas; Afundir e aboiar; e Observación do Ceo Nocturno para Estudantes.
Podes atopar estes recursos aquí: http://galileoteachers.org/resources-february-2017/
6) Novo Curso Online Masivo e Aberto (MOOC) de Space Awareness
Dende antigo a observación do ceo foi un elemento esencial de todas as culturas e xogou un papel importante no xeito en que vivimos. Para proporcionarlle aos profesores apoio no uso do tema da Navegación no contexto do espazo e a astronomía, como un vehículo e tamén como inspiración para os estudantes, Space Awareness lanza o novo MOOC “A navigación a través dos tempos”. Space Awareness é un proxecto internacional enfocado á rapazada e mocidade de toda Europa, aos que lles ofrece información sobre asuntos relacionados co espazo. O rexistro xa está aberto.
O MOOC será lanzado o 27 de febreiro de 2017 na plataforma da European Schoolnet Academy: http://bit.ly/spacemooc2.
7) Mapa NSS de Asentamentos Espaciais
A Sociedade Espacial Nacional (NSS) busca estudantes de arte que creen ilustracións orixinais para o Mapa NSS de Asentamentos Espaciais. As obras inscritas deben ser ilustracións realistas dun dos dous temas de 2017: “Xente que vive e traballa en asentamentos espaciais” e “Produción de medicinas e traballo médico no espazo”. Ao dicir realistas, a organización refírese a que sexan todo o exactas posíbel no que atinxe á ciencia e á tecnoloxía e axustados a como sería un asentamento espacial real. O concurso está aberto a todos os estudantes entre 12 e 25 anos. A data límite para enviar propostas é o 16 de marzo de 2017 (ás 23:59 TU).
Máis información do concurso aquí: http://www.nss.org/settlement/calendar/index.htm
8) Tema de 2017 da Semana Mundial do Espazo
A Asemblea Xeral das Nacións Unidas declarou en 1999 que a Semana Mundial do Espazo se celebraría cada ano do 4 ao 10 de outubro, para celebrar internacionalmente a ciencia e a tecnoloxía e a súa contribución na mellora da condición humana. O tema de 2017 é “Exploración de novos mundos no espazo”, un asunto que toca diferentes aspectos como as misións astrobiolóxicas, as fazañas da enxeñería e os proxectos de tecnoloxía espacial revolucionaria que teñen como obxectivo último permitir que a xente viva noutros planetas. Descubre como unirte á Semana Mundial do Espazo de 2017  a través da páxina “Como organizar unha actividade da Semana Mundial do Espazo”.
Para saber máis, http://www.worldspaceweek.org/theme/
9) Encontros e actividades globais en 2017
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo. Planifica con tempo un ano cheo de acontecementos interesantes!
Engadidos hai pouco
Semana Mundial do Espazo 2017
Data: do 4 ao 10 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.worldspaceweek.org/theme/
Datas importantes
13º Encontro IAU da Rexión Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data límite para o envío de propostas: 1 de marzo de 2017
Data: do 3 ao 7 de xullo de 2017
Lugar: Taipei, Taiwan.
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
Próximas actividades
a) Obradoiro Internacional “Data to Dome” (Datos á Cúpula)
Data: 2 e 3 de marzo de 2017
Lugar: Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), Mitaka, Tokyo, Xapón
Máis información: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/index.html
b) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia &#8211; Dome Fest
Data: do 5 ao 7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
c) Congreso de Imaxes de Ceo Profundo de Europa Central (CEDIC)
Data: do 10 ao 12 de marzo de 2017
Lugar: Linz, Austria
Máis información: http://www.cedic.at
d) Mes Astronómico Global
Data: abril de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.astronomerswithoutborders.org/
e) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: do 6 ao 8 de abril de 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
f) Divulgación e comunicación para grandes proxectos científicos internacionais.
Data: do 11 ao 13 de abril de 2017
Lugar: Pasadena, California (EEUU)
Máis información: http://conference.ipac.caltech.edu/wepoc2017
g) Noite de Yuri
Data: 12 de abril
Lugar: en todo o mundo
Máis información: https://yurisnight.net/
h) Cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África (MEARIM IV)
Data: do 22 ao 25 de maio de 2017
Lugar: Adís Abeba, Etiopía
Máis información: http://www.eorcworkshop.com/mearim-iv-home
i) IV Festival Starmus: a vida e o universo
Data: do 18 ao 23 de xuño de 2017
Lugar: Trondheim, Noruega
Máis información: https://www.starmus.com
l) Semana Europea da Astronomía e Ciencia do Espazo (EWASS)
Data: do 26 ao 30 de xuño de 2017
Lugar: Praga, República Checa
Máis información: http://eas.unige.ch/EWASS2017/about.jsp
m) Día do Asteroide
Data: 30 de xuño de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://asteroidday.org/
n) Encontro astronómico nacional da Royal Astronomical Society 2017
Data: do 2 ao 6 de xullo de 2017
Lugar: Universidade de Hull, Reino Unido
Máis información: https://nam2017.org/
ñ) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: do 3 ao 7 de xullo de 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
o) Simposio Internacional sobre Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: do 3 ao 8 de xullo de 2017
Lugar: Utrecht, Países Baixos
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
p) Congreso Europeo de Ciencia Planetaria 2017
Data: do 17 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Radisson Blu Hotel Latvija, Riga, Letonia
Máis información: http://www.epsc2017.eu/
q) 3ª Simposio COSPAR
Data: do 18 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Illa Jeju, Corea do Sur
Máis información: https://cosparhq.cnes.fr/
r) Semana Mundial do Espazo 2017
Data: do 4 ao 10 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.worldspaceweek.org/theme/
s) Noite Internacional de Observación da Lúa
Data: 28 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://observethemoonnight.org/
t) Comunicar Astronomía co Público – CAP2018
Data: do 24 ao 28 de marzo de 2018
Lugar: Fukuoka, Xapón
Máis información: http://www.communicatingastronomy.org/cap2018/
u) Sociedade Planetaria Internacional 2018
Data: do 1 ao 6 de xullo de 2018
Lugar: Toulouse, Francia
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) O boletín de divulgación astronómica da IAU noutros idiomas
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau;
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións ao boletín de divulgación astronómica da IAU
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2017! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 3

Carta aberta á UNED: a astroloxía debe estar fóra da universidade

Accepted Answer

Estimados amigos,
Vimos de saber que a UNED organiza na súa sede da Coruña un curso sobre astroloxía co título “Iniciación a la Astrología: qué es y qué papel juega en nuestras vidas”. Da descrición do mesmo despréndese con claridade que o curso non está enfocado a facer unha revisión crítica e escéptica dunha crenza sen ningunha clase de fundamento científico. Antes polo contrario, nos seus obxectivos afírmase, sen rubor, que “el entramado astral (&#8230;) constituye uno de los componentes esenciales de toda personalidad humana” e anticípase a posibilidade de futuros cursos avanzados para tratar con “mayor profundidad” este asunto.
Que ninguén se leve a engano: a astroloxía non é unha ciencia. Nunca o foi, por máis que no pasado algunhas figuras ilustres a tivesen como unha forma de coñecemento respectábel. A astroloxía é unha superstición e como tal carece de elementos racionais que xustifiquen as súas caprichosas e sempre equivocadas afirmacións. Ao acoller un curso de astroloxía a UNED está dándolle credibilidade a algo que non o ten. Promover a astroloxía é promover o escurantismo e iso é o contrario do que se espera dunha universidade. As universidades son centros de saber, non espazos para a difusión de calotes e estafas. E deben ter moi presente que o prestixio dunha institución tarda moitos anos en conseguirse, mais para perdelo basta un instante.
Rogamos, pois, que suspendan canto antes este curso de astroloxía e que no sucesivo establezan os filtros precisos para que non cheguen a anunciarse actividades contrarias á razón e a ciencia.
Atentamente,
Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, coa adhesión de Círculo Escéptico, Red de Prevención Sectaria y del Abuso de Debilidad, Sociedad para el Avance del Pensamiento Crítico e Asociación Galega de Comunicación de Cultura Científica e Tecnolóxica.

Question 4

Actividades do segundo semestre de 2016 da Agrupación Ío

Accepted Answer

Esta é a listaxe das accións divulgativas e actividades que desenvolveu (ou nas que participou) a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no segundo semestre de 2016 (as actividades do primeiro semestre podes consultalas nesta ligazón). Non se detallan as intervencións en medios de comunicación.
Actividades abertas ao público:
Do luns 18 ao martes 26 de xullo: colaboración no &#8220;Curso Básico de Astronomía Visual e Fotográfica&#8221; da Universidade da Coruña.
Sábado 6 de agosto, pola tarde: participación no “Parque das Utopías”, xornada dedicada ao medio ambiente na esplanada da Casa das Ciencias.
Mércores 10 de agosto, noite: observación no campamento de verán “Sementeira” en Moeche.
Noite do venres 12 ao sábado 13 de agosto: excursión para observar as Perseidas na Área Recreativa San Xoán en Guitiriz (Lugo).
Sábado 13 de agosto, noite: colaboración na “Noite de estrelas” en Sada.
Venres 2 de setembro: III Edición Astrotrevinca na Veiga, Ourense.
Sábado 3 de setembro: observación en Monte alto na contorna da Torre de Hércules. Suspendida pola brétema.
Do 15 ao 18 de setembro: XXII Congreso Estatal de Astronomía en Pamplona.
Domingo 25 de setembro, 12:30: conferencia de Minia Manteiga sobre a Misión Gaia no MUNCYT da Coruña.
Do 7 ao 9 de outubro: Astrogalicia 2016 no Parque Náutico de Castrelo do Miño.
Sábado 8 de outubro, das 16h ás 3:00: excursión ao Observatorio Astronómico de Cotobade. Colaboración na “Noite Efervescente” organizada por Efervesciencia.
Sábado 15 de outubro: curso de iniciación á Astronomía “Conceptos básicos” no Fórum Metropolitano.
Do martes 18 ao luns 31 de outubro: exposición “Contaminación luminosa: depende de nós” no Centro Cívico do Castrillón.
Venres 21 de outubro, 20:00: charla sobre contaminación luminosa no local da Asociación de Veciños de Monte Alto.
Martes 25 de outubro, 19:30: charla sobre contaminación luminosa no salón de actos do Centro Cívico do Castrillón.
Sábado 29 de outubro: observación urbana no exterior do MUNCYT da Coruña como colofón do encontro anual de Divulgacción.
Do xoves 3 ao mércores 30 de novembro: exposición “Contaminación luminosa: depende de nós” no IES Ramón Menéndez Pidal (Zalaeta) da Coruña.
Venres 11 de novembro, 19:30: mesa redonda na Domus &#8220;La astronomía como te la cuentan&#8221;.
Sábado 19 de novembro, tarde e noite: charla e observación astronómica en Burela, no Espigón da praia do Cabaliño.
Luns 21 de novembro, 19:30: charla &#8220;A contaminación luminosa DEPENDE DE NÓS&#8221; na A.C. Alexandre Bóveda.
Sábado 26 de novembro: excursión ao observatorio de Forcarei. Cancelada por meteoroloxía adversa.
Do xoves 1 de decembro de 2016 ao xoves 5 de xaneiro de 2017: exposición “Contaminación luminosa: depende de nós” na Biblioteca Municipal do Forum Metropolitano.
Venres 9 de decembro, noite: observación no IES Viós (Abegondo).
Sábado 10 de decembro: excursión para ver as Xemínidas na Área Recreativa San Xoán en Guitiriz.
Luns 12 de decembro: charla &#8220;En defensa do ceo nocturno&#8221; na Biblioteca Municipal do Fórum Metropolitano.
Sábado 17 de decembro: V Edición do Workshop CMON na Residencia Universitaria Monte da Condesa en Santiago de Compostela.
Outras accións:
Xoves 28 de xullo, 10:30: reunión co voceiro do Grupo Municipal do PSdeG-PSOE, José Manuel Dapena, para explicarlle o problema da contaminación luminosa.
Martes 2 de agosto, 13:00: reunión co Grupo Municipal do PP (Rosa Gallego, Martín Fernández) para expoñerlles o problema da contaminación luminosa.
Proposta de revisión de terminoloxía astronómica no Dicionario da Real Academia Galega (con Salva Bará).
Mércores 21 de setembro: publicación da versión galega da curta documental “A perda da escuridade”
Xoves 22 de setembro: publicación dun caderno monográfico “A Fondo” sobre contaminación luminosa no semanario Sermos Galiza.
A partir de novembro: publicación quincenal no blog dos boletíns de divulgación da Unión Astronómica Internacional en versión galega.

Question 5

Boletín de Divulgación Astronómica da IAU: Xaneiro 2017 #2

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Xaneiro 2017 #2
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África (MEARIM IV)
2) B7&C1 Intercomisión WG: Acadar o desenvolvemento sostíbel nun marco de iluminación de calidade
3) Guía práctica para Sociedades de Estudantes de Física
4) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Vietnam
5) Global Science Opera anuncia o seu tema de 2017: Poboación da Lúa
6) CEDIC, congreso de imaxes de Ceo Profundo de Europa Central
7) Campamento de verán para estudantes de bacharelato do CERN
8) Festival Starmus 2017
9) Encontros e actividades globais
10) O noso boletín noutros idiomas
11) Contribucións para este boletín
0) Nota dos editores
O cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África terá lugar en Etiopía, pouco despois da 39ª Escola Internacional para Novos Astrónomos (International School for Young Astronomers, ISYA) que se celebrará tamén en Etiopía. Será unha gran oportunidade para coñecer unha audiencia moi diversa e intercambiar ideas nas sesións dedicadas á divulgación e educación.
Neste número damos conta do proxecto Ópera Científica Global (Global Science Opera), apoiado por Luz Cósmica da IAU, que anunciou o seu tema para 2017; unha vez máis coa astronomía e as ciencias do espazo como foco. Hai tempo aínda para postular á primeira escola de verán promovida polo CERN, S&#8217;Cool LAB Summer CAMP. E o programa do Festival Starmus para 2017 xa está dispoñíbel e unha vez máis promete ser un gran acontecemento.
A medida que 2017 anda o camiño o noso equipo agarda que fagades da protección dos ceos escuros un dos puntos centrais das vosas actividades de educación e divulgación para este ano. Se precisades apoio ou ideas, por favor considerade unirvos a un dos programas propostos polo grupo de traballo IAU “Acadar o desenvolvemento sostíbel nun marco de iluminación de calidade”. Permanecede atentos para saber máis noticias.
Ceos despexados!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África (MEARIM IV)
MEARIM IV terá lugar do 22 ao 25 de maio de 2017 en Adís Abeba, Etiopía, e terá como tema “Explorar o noso Universo para beneficio da Humanidade”. Este Encontro IAU está organizado conxuntamente polo Observatorio e Centro de Investigación Entoto (EORC) e a Oficina de Astronomía para o Desenvolvemento da Rexión África Oriental (ROAD-IAU). A 39ª Escola Internacional para Novos Astrónomos (ISYA) 2017 celebrarase tamén en Etiopía, do 8 ao 19 de maio de 2017. A escola ISYA durará dúas semanas e incluirá unha serie de conferencias en astronomía e astrofísica, ademais de técnicas relevantes de observación e proceso de datos e actividades participativas.
Tes máis información sobre este encontro aquí: http://www.eorcworkshop.com/
2) B7&C1 Intercomisión WG: Acadar o desenvolvemento sostíbel nun marco de iluminación de calidade
O Grupo de Traballo da IAU “Acadar o desenvolvemento sostíbel nun marco de iluminación de calidade” está baixo o control da Inter-División B-C Comisión para a Protección dos Sitios de Observación Existentes e Potenciais e da Comisión C1 de Educación Astronómica e Desenvolvemento. Está enfocado a acadar o desenvolvemento sostíbel con iluminación de calidade a través da educación. O profesorado e a cidadanía informada axudan a reorientar o desenvolvemento sostíbel, e o corpo de 60 millóns de profesores do mundo pode ser un axente clave para o cambio, levando ás autoridades locais e globais a mensaxe da protección do ceo nocturno. A IAU apoia programas para ese fin como Globe at Night, Dark Skies Rangers, Cosmic Light EDU Kit, IYL Quality Lightning Teaching Kit (Material Docente sobre Iluminación de Calidade) e NASE (Rede de Educación Astronómica na Escola). O Grupo de Traballo está agora organizando comités nacionais que desenvolverán estes programas nun futuro cercano nas comunidades locais. Se queres saber máis e/ou colaborar co grupo de traballo, por favor ponte en contacto con outreach@iau.org.
3) Guía práctica para Sociedades de Estudantes de Física
A Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD) preparou unha guía práctica para apoiar a creación de sociedades de estudantes de física nas universidades. A guía está dirixida a universitarios que desexan fundar a súa propia sociedade de estudantes. Podedes baixar a carpeta na ligazón que se indica abaixo coa guía completa así como algúns recursos adicionais. As vosas valoracións sobre como pode mellorar a guía son importantes! Porf avor enviade os vosos comentarios e achegas a Munira Hoosain (munirahoosain1996[at]gmail.com).
Podedes baixar a guía práctica aquí ou a través desta anotación no sitio web do OAD.
4) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Vietnam
A Sociedade de Astronomía Amadora de Hanoi é unha organización fundada en 2009 por observadores novos en Hanoi, Vietnam, que aspira a ser unha comunidade na que os entusiastas do espazo poidan coñecerse e compartir o seu coñecemento e paixón, así como achegar ao público as marabillas do Universo. Porén, como a maioría deles son estudantes que non poden pagar telescopios comerciais, intentan atopar formas alternativas de construíren telescopios eles mesmos -e conségueno! Algúns dos membros do club fixeron as partes mecánicas con materiais de prezo reducido e usaron lentes manufacturadas para obter un telescopio de calidade a baixo custo. Prepararon instrucións detalladas e compartíronas nas redes sociais para que calquera poida facer un telescopio. Unha versión en inglés está agora en preparación.
Podes atopar máis información (na actualidade só en vietnamita) coas instrucións para facer un telescopio refractor aquí e aquí.
5) Global Science Opera anuncia o seu tema de 2017: Poboación da Lúa
En 2017 Global Science Opera producirá a ópera “Moon Village” (Poboación da Lúa). Esta ópera científica será representada en todo o mundo e emitida en directo a través da rede, logo dun ano longo de desenvolvemento creativo compartido por colexios, universidades e institucións de arte de 25 países. Comunicará o proceso, a ciencia e a tecnoloxía do proxecto da Axencia Espacial Europea “Moon Village” (Poboación da Lúa). “Moon Village” será unha colaboración entre unha rede de institucións e proxectos educativos internacionais. Preme nesta ligazón para formar parte desta emocionante iniciativa!
6) CEDIC, Congreso de Imaxes de Ceo Profundo de Europa Central
O Congreso de Imaxes de Ceo Profundo de Europa Central (CEDIC) foi presentado durante as “100 Horas de Astronomía” do Ano Internacional de Astronomía 2009 por tres astrofotógrafos austríacos, e foi o primeiro encontro internacional de imaxes astronómicas en Europa. O congreso celébrase cada dous anos e crece en cada edición ofrecendo dous días de conferencias e obradoiros. Aínda que o foco primario son as imaxes de ceo profundo, trátanse outros temas de astrofotografía, como a fotografía The World at Night (O mundo de noite, TWAN), fotografía time-lapse, imaxes planetarias, de cometas, astronomía científica, etc.
Tes máis información no enderezo http://www.cedic.at.
7) Campamento de verán para estudantes de bacharelato do CERN
CERN ofrece a estudantes de bacharelato a oportunidade de pasar o verán no S&#8217;Cool LAB -laboratorio participativo de aprendizaxe de física de partículas- cun gran programa de conferencias e titoriais, o seu propio equipo de investigación de proxectos, e visitas ás instalacións de investigación do CERN. Este primeiro campamento de verán terá lugar do 23 de xullo ao 5 de agosto de 2017; 22 estudantes de entre 16 e 19 anos de todo o mundo pasarán dúas semanas explorando o fascinante mundo da física de partículas. O programa é gratuíto para os candidatos seleccionados, e cobre gastos de viaxe, aloxamento e comidas. Se desexas participar neste programa, presenta a solicitude até o 5 de febreiro de 2017.
Tes máis información aquí: http://bit.ly/2jKRGnb
8) Festival Starmus 2017
O Festival Starmus naceu para celebrar a ciencia e as artes co obxectivo de achegar ao público a gran escala a comprensión e a apreciación da ciencia. Este ano, Buzz Aldrin, Charlie Duke e Harrison Schmitt xuntaranse no IV Festival Starmus e participarán nun debate co título “Á Lúa e máis alá” no cal os tres paseantes da Lúa revisarán as súas incríbeis experiencias e compartirán as súas visións sobre futuras misións a Marte. O IV Festival Starmus celebrarase en Trondheim, Noruega, e reunirá a científicos, artistas, músicos, escritores e líderes dos negocios para celebrar a ciencia nunha estimulante combinación de charlas, concertos, debates, festas e aprendizaxe. Un festival que non debedes perder!
Podes atopar o programa de 2017 aquí: http://www.starmus.com
9) Encontros e actividades globais en 2017
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo.
Engadidos hai pouco
Congreso de Imaxes de Ceo Profundo de Europa Central (CEDIC)
Data: do 10 ao 12 de marzo de 2017
Lugar: Linz, Austria
Máis información: http://www.cedic.at
Datas importantes
Cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África (MEARIM IV)
Data límite de presentación de comunicacións: 30 de marzo de 2017
Data: do 22 ao 25 de maio de 2017
Lugar: Adís Abeba, Etiopía
Máis información: http://www.eorcworkshop.com/mearim-iv-home
Próximas actividades
a) Obradoiro Internacional “Data to Dome” (Datos á Cúpula)
Data: 2 e 3 de marzo de 2017
Lugar: Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), Mitaka, Tokyo, Xapón
Máis información: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/index.html
b) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia &#8211; Dome Fest
Data: do 5 ao 7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
c) Congreso de Imaxes de Ceo Profundo de Europa Central (CEDIC)
Data: do 10 ao 12 de marzo de 2017
Lugar: Linz, Austria
Máis información: http://www.cedic.at
d) Mes Astronómico Global
Data: abril de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.astronomerswithoutborders.org/
e) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: do 6 ao 8 de abril de 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
f) Noite de Yuri
Data: 12 de abril
Lugar: en todo o mundo
Máis información: https://yurisnight.net/
g) Cuarto Encontro IAU Oriente Medio e África (MEARIM IV)
Data: do 22 ao 25 de maio de 2017
Lugar: Adís Abeba, Etiopía
Máis información: http://www.eorcworkshop.com/mearim-iv-home
h) IV Festival Starmus: a vida e o universo
Data: do 18 ao 23 de xuño de 2017
Lugar: Trondheim, Noruega
Máis información: https://www.starmus.com
i) Semana Europea da Astronomía e Ciencia do Espazo (EWASS)
Data: do 26 ao 30 de xuño de 2017
Lugar: Praga, República Checa
Máis información: http://eas.unige.ch/EWASS2017/about.jsp
l) Día do Asteroide
Data: 30 de xuño de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://asteroidday.org/
m) Encontro astronómico nacional da Royal Astronomical Society 2017
Data: do 2 ao 6 de xullo de 2017
Lugar: Universidade de Hull, Reino Unido
Máis información: https://nam2017.org/
n) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: do 3 ao 7 de xullo de 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
ñ) Simposio Internacional sobre Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: do 3 ao 8 de xullo de 2017
Lugar: Utrecht, Países Baixos
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
o) Congreso Europeo de Ciencia Planetaria 2017
Data: do 17 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Radisson Blu Hotel Latvija, Riga, Letonia
Máis información: http://www.epsc2017.eu/
p) 3ª Simposio COSPAR
Data: do 18 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Illa Jeju, Corea do Sur
Máis información: https://cosparhq.cnes.fr/
q) Noite Internacional de Observación da Lúa
Data: 28 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://observethemoonnight.org/
r) Comunicar Astronomía co Público – CAP2018
Data: do 24 ao 28 de marzo de 2018
Lugar: Fukuoka, Xapón
Máis información: http://www.communicatingastronomy.org/cap2018/
s) Sociedade Planetaria Internacional 2018
Data: do 1 ao 6 de xullo de 2018
Lugar: Toulouse, Francia
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) O noso boletín noutros idiomas
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau;
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións para este boletín – desexamos recibir noticias vosas en 2017!
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2017! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 6

Boletín de Divulgación Astronómica da IAU: Xaneiro 2017 #1

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Xaneiro 2017 #1
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Oficina de Astronomía para o Desenvolvemento: Anuario 2016
2) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Arxentina
3) Obradoiro Internacional “Dos datós á cúpula” en Xapón
4) 365 días de astronomía: chega a Totalidade 2017
5) Revista latinoamericana de educación astronómica
6) O Telescopio Virtual
7) Desafío Odysseus de ciencia espacial
8) Ciencia na escola: publicación para profesores de ciencias
9) Encontros e actividades globais
10) O noso boletín noutros idiomas
11) Contribucións para este boletín
0) Nota dos editores
Nun gran comezo de ano a nosa oficina irmá, a Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento, vén de lanzar o seu primeiro Anuario onde podes examinar as cousas asombrosas que o equipo completou ao longo dos anos.
Neste número, convidamos aos nosos lectores a saber máis sobre os actividades de 365 Días de Astronomía “Totalidade 2017” para a moi esperada eclipse do 21 de agosto e a aprender máis sobre Desafío Odysseus de Ciencia Espacial; e aos nosos lectores falantes de español e portugués animámolos a explorar a Revista Latinoamericana de Educación Astronómica.
Os nosos colegas da Arxentina fannos outra gran suxestión: empezar o novo ano planificando a eclipse anular que será visíbel na Patagonia en febreiro de 2017.
Ceos despexados en 2017!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Oficina de Astronomía para o Desenvolvemento: Anuario 2016
A Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento vén de sacar o seu primeiro Anuario, unha publicación anual que recolle as actividades e logros da oficina e a comunidade global durante o ano. Nesta primeira edición o Anuario 2016 cobre todo o feito dende o nacemento da oficina. As actividades foron apoiadas por unha comunidade moi ampla e diversa, incluídas as nove oficinas rexionais, parceiros, colaboradores e voluntarios en todo o planeta. Para a súa impresión ou tradución a oficina proporciona baixo pedimento arquivos listos para impresión ou abertos á edición.
Unha versión dixital do Anuario pode descargarse dende o sitio web da oficina: http://www.astro4dev.org/downloads/
2) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Arxentina
O segundo “Workshop de Difusión y Enseñanza de la Astronomía – WDEA II” terá lugar en Esquel do 22 ao 24 de febreiro de 2017. O obradoiro desenvolverá ademais unha observación da eclipse anular, o 26 de febreiro. Para celebrar estes acontecementos especiais, a Rede para Educación Astronómica nas Escolas produciu un libro de actividades, “O Sol e as eclipses – actividades e modelos para explicar eclipses”, dispoñíbel en español (PDF, 13,2MB) e inglés (PDF, 4,9MB).
Podes atopar máis información sobre o obradoiro (en español) aquí: http://sion.frm.utn.edu.ar/WDEAII/
3) Obradoiro Internacional “Dos datós á cúpula” en Xapón
A Sociedade Planetaria Internacional e o Observatorio Astronómico Nacional de Xapón organizan o obradoiro internacional “Dos datos á cúpula” que terá lugar o 2 e 3 de marzo no campus do observatorio en Toquio, Xapón. O obradoiro reunirá a profesionais dos planetarios, astrónomos e expertos en visualización de grandes datos (big data) en cúpula. Convídase a todos os participantes a presentar un pequeno exemplo do seu traballo e ademais estes terán oportunidade de iniciar un debate sobre un asunto de interese xeral para a comunidade. Está dispoñíbel unha liña de apoios para os gastos de viaxe e o prazo de inscrición remata o 15 de xaneiro de 2017.
Podes saber máis deste obradoiro aquí: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/index.html
4) 365 días de astronomía: chega a Totalidade 2017
O premiado show 365 Días de Astronomía anunciou que vai lanzar unha novena tempada e que o lema será “Totalidade 2017”, en referencia ao paso da zona de totalidade por toda Norteamérica durante a eclipse solar do 21 de agosto de 2017. Esta eclipse solar total será de gran interese para a xente en todo o mundo, tanto polos seus aspectos científicos como polas oportunidades turísticas e educativas. Mais “Totalidade 2017” tamén nos achegará toda a astronomía, dos asteroides aos exoplanetas, das supernovas aos supercúmulos, o podcast compartirá asombrosas achegas das ciencias do espazo.
Aquí podes ler máis detalles sobre estas actividades: https://cosmoquest.org/x/365daysofastronomy/2016/12/14/365-days-of-astronomy-its-time-for-totality-2017/
5) Revista Latinoamericana de Educación Astronómica
A Revista Latinoamericana de Educación Astronómica (RELEA) axuda a promover e consolidar a educación astronómica en Latinoamérica e outros territorios. O número 22 xa está dispoñíbel. Aceptan artigos orixinais e inéditos sobre investigación empírica, ensaios teóricos e recensión de interese no campo da educación astronómica. Os artigos poden estar escritos en portugués, español ou inglés. A portada está en portugués, mais podes cambiar a inglés ou español no menú da dereita. Calquera comentario ou suxestión pode ser enviado directamente a relea@ufscar.br.
As directrices para as propostas e os seus autores indícanse neste enderezo: www.relea.ufscar.br.
6) O Telescopio Virtual
O Proxecto Telescopio Virtual consiste en varios telescopios robóticos aos que se pode acceder de forma remota en tempo real, tanto para uso de investigación como entretemento. Malia levar unha avanzada instrumentación, o sistema é moi accesíbel e amigábel para todos. Este proxecto, mantido polo Observatorio Astronómico Bellatrix en Italia e xestionado polo Dr Gianluca Masi, ofrece ademais sesións de observación públicas, con comentarios ao vivo do equipo científico e os espectadores que se suman en todo o mundo.
Aprende máis sobre o proxecto aquí: http://www.virtualtelescope.eu/
7) Desafío Odysseus de ciencia espacial
Odysseus é un concurso europeo de ciencias do espazo para a mocidade, con tres grupos de idade que poden participar: Camiñantes do Ceo (alumnado de primaria), Pioneiros (alumnado de secundaria) e Exploradores (universitarios). O concurso organízase en tres fases, Nacional, Rexional e Pan-Europea, que se celebrarán en Toulouse, Francia, en xullo de 2017. A competición ofrece unha experiencia de aprendizaxe única para todas as persoas implicadas, e permítelle aos estudantes ampliar as fronteiras do seu coñecemento ao responderen preguntas científicas fundamentais.
Para saber máis mira isto e visita o sitio web oficial: https://www.odysseus-contest.eu/
8) Ciencia na escola: publicación para profesores de ciencias
A revista Science in School (Ciencia na Escola) ocúpase do ensino das ciencias en toda Europa e para todas as disciplinas, salientando o mellor no ensino e investigación de fronteira. Trata de bioloxía, física, química, ciencias da Terra, enxeñería e medicina, poñendo o foco no traballo interdisciplinar a través de contidos que inclúen materiais educativos e proxectos en ciencia da educación, información actualizada en investigación de vangarda, entrevistas con científicos inspiradores e profesores e moitos outros recursos útiles para os profesores de ciencia.
Ciencia na Escola publícase trimestralmente e pode atoparse de balde no seu sitio web. Podes atopar o último número e os anteriores neste sitio web: http://www.scienceinschool.org/content/issue-38
9) Encontros e actividades globais en 2017
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo.
Engadidos hai pouco
Comunicar Astronomía co Público – CAP2018
Data: do 24 ao 28 de marzo de 2018
Lugar: Fukuoka, Xapón
Máis información: http://www.communicatingastronomy.org/cap2018/
Datas importantes
Obradoiro Internacional “Data to Dome” (Datos á Cúpula)
Data límite para solicitar apoio na viaxe: 15 de xaneiro de 2017
Data: 2 e 3 de marzo de 2017
Lugar: Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), Mitaka, Tokyo, Xapón
Máis información: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/index.html
Próximas actividades
a) Obradoiro Internacional “Data to Dome” (Datos á Cúpula)
Data: 2 e 3 de marzo de 2017
Lugar: Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), Mitaka, Tokyo, Xapón
Máis información: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/index.html
b) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia &#8211; Dome Fest
Data: do 5 ao 7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
c) Mes Astronómico Global
Data: abril de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.astronomerswithoutborders.org/
d) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: do 6 ao 8 de abril de 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
e) Semana Europea da Astronomía e Ciencia do Espazo (EWASS)
Data: do 26 ao 30 de xuño de 2017
Lugar: Praga, República Checa
Máis información: http://eas.unige.ch/EWASS2017/about.jsp
f) Día do Asteroide
Data: 30 de xuño de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://asteroidday.org/
g) Encontro astronómico nacional da Royal Astronomical Society 2017
Data: do 2 ao 6 de xullo de 2017
Lugar: Universidade de Hull, Reino Unido
Máis información: https://nam2017.org/
h) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: do 3 ao 7 de xullo de 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
i) Simposio Internacional sobre Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: do 3 ao 8 de xullo de 2017
Lugar: Utrecht, Países Baixos
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
j) Congreso Europeo de Ciencia Planetaria 2017
Data: do 17 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Radisson Blu Hotel Latvija, Riga, Letonia
Máis información: http://www.epsc2017.eu/
k) 3ª Simposio COSPAR
Data: do 18 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Illa Jeju, Corea do Sur
Máis información: https://cosparhq.cnes.fr/
l) Noite Internacional de Observación da Lúa
Data: 28 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://observethemoonnight.org/
m) Comunicar Astronomía co Público – CAP2018
Data: do 24 ao 28 de marzo de 2018
Lugar: Fukuoka, Xapón
Máis información: http://www.communicatingastronomy.org/cap2018/
n) Sociedade Planetaria Internacional 2018
Data: do 1 ao 6 de xullo de 2018
Lugar: Toulouse, Francia
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) O noso boletín noutros idiomas
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións para este boletín – agardámosvos en 2017!
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2017! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 7

Fotografía astronómica 2017

Accepted Answer

Inauguramos o 15 aniversario da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío cun concurso de fotografía nocturna e astrofotografía no que participaron socios da Agrupación con fotografías propias tomadas con equipos e técnicas distintas. A través delas achegámonos ao universo que nos rodea en distintas escalas.
Nebulosa Dumbbell por Ángel R. Arós
A fotografía máis votada e galardoada como imaxe do noso carnet de socia e socio durante 2017 é a &#8220;Nebulosa planetaria M27, Dumbbell, en Vulpecula&#8221; de Ángel R. Arós. A imaxe é o resultado dunha hora de exposición a foco primario cun Newton F5 a 1000mm de focal, cunha Canon 6D a foco primario e postprocesado con DSS, Pixinsight e Lightroom.
M27, de Ángel R. Arós
A fotografía amósanos o obxecto Messier 27, que tamén podes recoñecer como NGC 6583, nebulosa Dumbbell, nebulosa da mazá ou nebulosa da haltera/mancuerna (en inglés dumb-bell). Este obxecto astronómico é unha nebulosa de emisión planetaria, isto é a fase final da vida dunha estrela de masa intermedia (entre 0,5 e 10 masas solares), neste momento da evolución estelar a materia está formada por plasma e gas ionizado expulsado durante a fase tecnicamente denominada rama asintótica xigante (RAG).
Así pois, as nebulosas planetarias non son o berce da formación de planetas, nin teñen unha vinculación directa con eles, o seu nome débese á similar apariencia que tiñan estes obxectos e os planetas gaseosos do Sistema Solar a través dos telescopios de baixa resolución do século XVIII.
M27 foi a primeira nebulosa planetaria descuberta e descrita por Charles Messier o 12 de xullo de 1764, hoxe sabemos que posiblemente sexa unha das maiores nebulosas planetarias coñecidas cunha dimensión entre 2 e 3 anos luz.
Datos de observación:

Constelación: Vulpecula
Ascensión recta: 19h 59,6min
Declinación: +22º 43&#8242;
Distancia: 1.250 anos luz
Magnitude aparente: +7,4
Tamaño aparente: 8 x 5,7 minutos de arco

Nebulosas Norteamérica e Pelícano por Alfredo Madrigal
Entre as fotografías finalistas atopamos &#8220;Nebulosas Norteamérica e Pelícano&#8221; de Alfredo Madrigal. A imaxe é resultado dun apilado de 10 fotografías de 180 segundos a ISO 6400, 5 darks e 5 bias tomadas cunha Nikon d610 convertida a full spectrum, cun filtro IDAS lps nebula V4 e un telescopio ultracompacto TS65Q.
Nebulosas Norteamérica e Pelícano, de Alfredo Madrigal
A fotografía amósanos unha rexión do ceo próxima a Deneb (estrela α da constelación do Cisne) na que observamos dúas nebulosas de emisión que forman a mesma rexión H II, isto é a mesma nube interestelar de gas frío e plasma que contén grandes cantidades de hidróxeno ionizado da formación de estrelas masivas. Á esquerda da fotografía estamos a ver a nebulosa Norteamérica (catalogada como NGC 7000) e á dereita a Nebulosa do Pelícano (catalogada como IC 5070 e IC 5067 &#8220;O Cogote&#8221;), ambas separadas por unha densa nube de pó escuro que absorbe a luz coñecida como O Golfo de México.
As rexións H II teñen un tempo de vida de poucos millóns de anos debido á presión da radiación das estrelas mozas e a perda de gas das explosións de supernova das estrelas de maior masa, pero nestas rexións ademáis da radiación enerxética das estrelas formando cúmulos (na fotografía son visibles N6997 e Cr428 en Norteamérica) atopamos nubes densas de gas e pó que rodean as estrelas nacentes formando as chamadas &#8220;garderías estelares&#8221;; na nebulosa do Pelícano temos un exemplo de protoestrela catalogada como Herbig-Haro 555. Así pois esta nebulosa é un exemplo de estudo por ter formación estelar e nubes de gas en desenvolvemento.
Datos de observación:

Constelación: Cygnus
Ascensión recta: 20h 51min / 20h 59 min
Declinación: +44º 20&#8242; / +44º 31&#8242;
Distancia: 1.800 anos luz (non se coñece con precisión, esta estimación está baseada nas fontes que apuntan a Deneb como a estrela que ilumina a nebulosa).
Magnitude aparente: +8
Tamaño aparente: 60&#215;50 minutos de arco

Venus e Xúpiter por Pablo Acevedo
Vista dende o paseo marítimo da Coruña da conxunción dos planetas Venus e Xúpiter, que o pasado 27 de agosto de 2016 atopáronse a tan só 4&#8242; de distancia angular.
Conjunción de Venus y Júpiter, de Pablo Acevedo.
Dende a Terra podemos ver moverse aos planetas polo firmamento ao longo do tempo, ese movemento contínuo fai que a súa observación dende un punto concreto varíe en función da situación orbital da Terra e do resto dos planetas do sistema solar, sucedendo de cando en vez que dende a nosa perspectiva na Terra observamos dous planetas na mesma lonxitude celeste, formando unha conxunción.
No caso que nos ocupa sabemos que Venus ten un diámetro semellante ao da Terra (12.100 km) e unha órbita arredor do Sol interior (máis próxima ca da Terra a 108.210.000 km de distancia media), mentres que Xúpiter é o xigante do sistema solar (142.800 km de diámetro) e atópase nunha órbita exterior (máis lonxe ca Terra a 778.340.000 km de distancia media ao Sol).
Sen embargo, os observadores terrestres vimos situados moi preto dous planetas que en realidade non o están e vimos que Venus ocupaba máis espazo no firmamento que Xúpiter, aínda sendo o primeiro moito máis pequeno. Así a súa apariencia de proximidade e de tamaño é unha cuestión de perspectiva.
As conxuncións de Venus e Xúpiter son unha efeméride habitual dende a Terra, neste 2017 o seu momento de maior proximidade terá lugar en novembro, se ben a súa lonxitude celeste non estará tan próxima como neste pasado ano 2016: a tan só 4 minutos de arco de distancia angular!!
Lúa por Juan del Río
Na fotografía observamos un primeiro plano da Rosa dos Ventos ubicada no cabo da Torre de Hércules, formando parte do parque escultórico do faro de orixe romana (visible a medio plano) e no fondo a lúa chea, o noso satélite natural presidindo a velada.
La Torre y la Luna, de Juan del Río
Chamamos lúa chea á fase luar de plenilunio que sucede cando a Terra atópase situada en línea recta entre o Sol e a Lúa, así o ángulo de elongación do noso satélite natural é de 0% e a iluminación do 100%. Para os amantes da observación con telescopio, a fase de lúa chea non é o mellor momento porque a ausencia de sombras dificulta ver en detalle os relieves da superficie, se ben é o momento ideal para a observación dun cráter radiado!
Ao longo do ano suceden entre 12 e 13 plenilunios, se a sicixia (alineación de tres obxectos celestes, neste caso Sol, Terra e Lúa) coincide co paso da Lúa por algún dos seus nodos (punto no que se corta a órbita da Lúa coa eclíptica) producirase tamén un eclipse (sicixia en plenilunio + paso de nodo = eclipse luar; sicixia en novilunio + paso de nodo = eclipse solar).
Un eclipse luar visto dende a Terra amósanos a sombra da Terra sobre a Lúa, véndose o eclipse pasar por diferentes etapas de penumbra (cono diverxente de sombra no que a penumbra ocasiona un sutil escurecemento da superficie luar; se o observador se situase na Lúa vería un eclipse parcial de Sol) e umbra (cono converxente de sombra no que a lúa entra completamente na zona de sombra da Terra, caracterízase por tornar a lúa nunha cor vermella debido a que só chega luz refractada pola atmósfera da Terra; se o observador se situase na Lúa vería un eclipse total de Sol).
Sol por Daniel Ríos
Na fotografía a Torre de Hércules é testimonio dun pilar solar durante un atardecer de primavera.
Pilar solar, de Daniel Ríos
Un pilar solar é un efecto óptico na atmósfera terrestre relativamente frecuente producido pola reflexión da luz solar en cristais de xeo, non se trata pois dun raio de sol, senón do reflexo da luz solar en millóns de cristais de xeo. O efecto que se aprecia é unha columna de luz vertical ascendente de entre 5º e 10º de altitud (ocasionalmente maior). De xeito máis excepcional pode observarse tamén un pilar descendente cando o Sol sobre o horizonte está protexido por unha nube, ou un pilar inferior (baixo o horizonte) cando a nosa perspectiva é dende a cima dunha montaña cara un val con néboa ou neve, ou dende un avión!
Os pilares solares poden verse próximos ao mencer e ao anoitecer, a miudo o seu brillo e tamaño varía co cambio de posición do Sol respecto do horizonte (de +6º a -2º), podemos observar como os pilares solares ascendentes son máis cortos e menos brillantes cantos máis grados de altitude ten o Sol e como se fan máis longos e brillantes segundo o Sol baixa o horizonte (e á inversa cos pilares solares descendentes). Así mesmo, poden tomar diferentes cores e tonalidades, do mesmo xeito que a luz crepuscular (brancos, amarelos, vermellos e violáceos).
Un pilar (o reflexo da luz sobre cristais de xeo) tamén se pode producir coa luz da lúa se esta ten bastante brillo e o ceo é escuro ou coa luz doutros astros moi brillantes como Venus, mais neste caso precisarás un ceo nocturno e o planeta a poucos grados do horizonte.
Saúde e ceo!

Question 8

Boletín de Divulgación Astronómica da IAU: Edición Especial 2016-2017

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Edición Especial 2016-2017
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Número 21 da revista CAP, xa dispoñíbel
2) Boletín de noticias do CC1 – Educación e desenvolvemento da astronomía
3) Encontros e simposios da Unión Astronómica Internacional
4) Luz cósmica – un legado dende 2015 e para o futuro
5) astroEDU – astronomía revisada por pares para actividades educativas
6) Rede de grupos astronómicos e Directorio da IAU
7) Grupos de traballo da IAU
8) Os temas da IAU
9) Encontros e actividades globais en 2017
10) O noso boletín noutros idiomas: un agradecemento especial aos nosos tradutores
11) Contribucións para este boletín – agardámosvos en 2017!
0) Nota dos editores
O Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional é unha publicación dixital bimensual preparada polo equipo de divulgación da oficina da IAU. O noso equipo xunta e comparte de forma continua recursos, actividades e convocatorias recomendadas por e para a comunidade de educadores e divulgadores da ciencia en todo o mundo. Cada mes non podemos evitar sorprendernos polo inmenso número de actividades que se celebran en todo o mundo. Ao compartilos a través deste boletín o noso equipo espera inspirar e proporcionar ideas aos nosos lectores para aprenderen das experiencias dos outros e darmos apoio aos vosos esforzos en achegar a astronomía á xente.
Neste número empezamos ofrecendo suxestións para as vosas lecturas de vacacións, como o número 21 da revista CAP e o último boletín de Educación e Desenvolvemento da Astronomía. Ademais, listamos unha serie de encontros e eventos astronómicos en 2017 para que poidades planificalos con tempo. Neste número, o #24 de 2016 e o derradeiro do ano, queremos traervos tamén contidos lixeiramente diferentes. Dedicamos este boletín a salientar algunhas das actividades de divulgación da IAU e as moitas maneiras en que podedes unirvos co voso equipo de divulgación e a algúns destes programas da IAU. Ao facelo esperamos que en 2017 poidamos seguir apoiándovos a vós e aos vosos grupos incluso aínda máis.
Como sempre, non queremos deixar sen mencionar todo o apoio voluntario que fai posíbel este boletín: os nosos tradutores e colaboradores. O noso equipo en Xapón desexa ter noticias vosas en 2017 e apoiarvos do mellor xeito que poidamos.
Ceos despexados en 2017!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Número 21 da revista CAP, xa dispoñíbel
O número 21 da revista “Comunicar Astronomía co Público” (CAP) xa está listo! Neste número os colaboradores de CAP resumen un programa de verán en astronomía para estudantes de instituto; evaluan unha clase aberta e online masiva sobre astronomía; proporcionan pistas esenciais sobre como escribir unha boa nota de prensa; e describen a comunicación astronómica máis informal, o crecente programa de actividades astronómicas que teñen lugar en bares. Todo isto e máis está incluído nesta revista gratuíta, revisada por pares, para comunicadores da astronomía.
A revista CAP está dispoñíbel para descarga aquí: http://www.capjournal.org/issues/21/index.php
2) Boletín de noticias do CC1 – Educación e desenvolvemento da astronomía
Benvidos ao boletín #84 da Comisión C1 da IAU, o segundo que se publica baixo a nova división estrutural da IAU que se estableceu na XXIX Asemblea Xeral en Honolulu, en agosto de 2015. Neste número podes atopar informes sobre as actividades dos tres grupos de traballo: WG3 sobre Igualdade e Inclusión; o grupo de traballo compartido entre as comisións B7 e C1, “Desafío dos Ceos Escuros e Educación”; e o primeiro seminario da Rede de Educación Astronómica na Escola (NASE).
Podes ler o boletín aquí: http://iaucc1.frm.utn.edu.ar/wp-content/uploads/2012/11/IAUNL-CC1-2-No84-final.pdf (PDF, 1,3MB).
3) Encontros e simposios da Unión Astronómica Internacional
O programa de encontros científicos é un dos medios máis importantes cos cales a IAU persegue o obxectivo de promover a ciencia da astronomía a través da colaboración internacional. En moitos destes encontros hai sesións especiais dedicadas á educación e divulgación nas cales os astrónomos, educadores non formais e profesionais da divulgación intercambian as súas mellores experiencias sobre como levar diferentes áreas da astronomía á comunidade e o público xeral.
Podes atopar os encontros e simposios da IAU aquí: https://www.iau.org/science/meetings/future/ 
4) Luz Cósmica – un legado do 2015 para o futuro
Durante o Ano Internacional da Luz (IYL2015), o programa Luz Cósmica da IAU agrupou mil actividades que chegaron a máis de 2,5 millóns de persoas. A través de Luz Cósmica, a IAU uniuse oficialmente a diversos proxectos, como Global Science Opera e Constellation, polo seu enfoque innovador, esforzo colaborativo e sostenibilidade. Para 2017 a IAU OAO apoia “A historia do Espazo”; convidámosvos a saber máis deste proxecto aquí: http://www.thestoryof.org/space2017/.
5) astroEDU – astronomía revisada por pares para actividades educativas
Un dos proxectos oficialmente apoiados polo IAU é astroEDU, unha plataforma de acceso libre para actividades de educación científica revisadas por pares. Aquí os educadores poden descubrir, revisar, distribuír, mellorar e reelaborar contidos educativos, todos con licencia Creative Commons Recoñecemento 3.0. AstroEDU fai accesíbeis aos educadores de todo o mundo as mellores actividades científicas, en particular aquelas con foco na astronomía ou nas ciencias da Terra e o Espazo, e proporciona visibilidade cunha ampla distribución a través das redes colaboradoras e co selo oficial da IAU. Animámosvos a todos educadores formais e non formais a descubrir máis sobre astroEDU aquí: http://astroedu.iau.org/, e a compartir as actividades educativas aquí: http://astroedu.iau.org/submission/.
6) Rede de grupos astronómicos e Directorio da IAU
O directorio IAU de Astronomía no Mundo pretende ser unha base de datos inclusiva das organizacións e grupos activos que comparten a súa paixón pola astronomía e promoven actividades de educación e divulgación para unha comunidade global máis ampla. Con esta plataforma, a IAU intenta proporcionar un recurso onde todos poidan facilmente acceder a información sobre asociacións e grupos astronómicos e poidan contactar con eles con facilidade para coñecer máis sobre actividades relacionadas coa astronomía.
Convidámosvos a descubrir que actividades e grupos operan na vosa rexión ou incluso a formar parte da nosa comunidade: https://directory.iau.org/.
7) Grupos de traballo da IAU
A IAU na actualidade ten na súa estrutura de grupos de traballo establecidos polo Comité Executivo, Divisións ou Comisións da IAU, para desenvolver certas tarefas ben definidas. Exemplos destes grupos de traballo son Protección dos Sitios, Astronomía para a Igualdade e a Inclusión, Rede para a Educación Astronómica na Escola (NASE) e Profesionalización e Acreditación da Divulgación. Hai moitos máis.
Convidámosvos a explorar as diferentes tarefas de cada grupo de traballo da IAU aquí: http://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/.
8) Os temas da IAU
Nos últimos anos a IAU recibiu centos de correos electrónicos con preguntas que van dende as da mocidade estudante que quere facerse astrónoma, as dos astrónomos afeccionados que queren implicarse na investigación activa ou o público xeral que pregunta pola importancia da astronomía na súa vida diaria. Os Temas da IAU cobren os asuntos máis populares en astronomía e reflicten a maioría das preguntas máis frecuentemente consultadas que a Oficina de Prensa da IAU recibiu ao longo dos anos. O noso equipo está na actualidade renovando os Temas e podes ser parte do proceso enviándonos as túas preguntas e suxestións a outreach@iau.org.
Podes ver máis sobre os Temas da IAU aquí: http://www.iau.org/public/themes/.
9) Encontros e actividades globais en 2017
Agora que remata 2016, aquí tedes unha listaxe das conferencias e encontros sobre educación e divulgación da astronomía máis longamente agardados. Planificade con antelación un ano cheo de acontecementos interesantes. E se notades que falta algo, compartide connosco outros encontros ou convocatorias sobre educación e divulgación astronómica a través do correo electrónico outreach@iau.org.
a) Campamento Astronómico ESO
Data: do 26 de decembro de 2016 ao 1 de xaneiro de 2017
Lugar: Aosta Valley, Italy.
Máis información: http://www.eso.org/public/announcements/ann16031/
b) 229º Encontro da Sociedade Astronómica Americana
Data: do 3 ao 7 de xaneiro de 2017
Lugar: Grapevine, Texas
Máis información: https://aas.org/meetings/aas229
c) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia &#8211; Dome Fest
Data: do 5 ao 7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
d) Mes Astronómico Global
Data: abril de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://www.astronomerswithoutborders.org/
e) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: do 6 ao 8 de abril de 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
f) Semana Europea da Astronomía e Ciencia do Espazo (EWASS)
Data: do 26 ao 30 de xuño de 2017
Lugar: Praga, República Checa
Máis información: http://eas.unige.ch/EWASS2017/about.jsp
g) Día do Asteroide
Data: 30 de xuño de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://asteroidday.org/
h) Encontro astronómico nacional da Royal Astronomical Society 2017
Data: do 2 ao 6 de xullo de 2017
Lugar: Universidade de Hull, Reino Unido
Máis información: https://nam2017.org/
i) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: do 3 ao 7 de xullo de 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
j) Simposio Internacional sobre Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: do 3 ao 8 de xullo de 2017
Lugar: Utrecht, Países Baixos
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
k) Congreso Europeo de Ciencia Planetaria 2017
Data: do 17 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Radisson Blu Hotel Latvija, Riga, Letonia
Máis información: http://www.epsc2017.eu/
l) 3ª Simposio COSPAR
Data: do 18 ao 22 de setembro de 2017
Lugar: Illa Jeju, Corea do Sur
Máis información: https://cosparhq.cnes.fr/
m) Noite Internacional de Observación da Lúa
Data: 28 de outubro de 2017
Lugar: en todo o mundo
Máis información: http://observethemoonnight.org/
10) O noso boletín noutros idiomas: un agradecemento especial aos nosos tradutores
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións para este boletín – agardámosvos en 2017!
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2017! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 9

Starmus Festival, cinco días con las estrellas

Accepted Answer

Si has seguido el programa “Órbita Laika, la nueva generación”, recordarás que al final de cada episodio Goyo Jiménez mantenía una conversación con un divulgador científico, un astronauta, una premio Nobel&#8230; todos ellos, además de la Ciencia, tienen algo en común: asistieron el pasado mes de junio a la tercera edición del Festival Starmus.
Starmus es una celebración en la que Astronomía, Ciencia y Música, buscan canales de comunicación y fuentes de inspiración. Todos los participantes son destacados científicos, grandes divulgadores, afamados músicos y cantantes, o incluso premios Nobel. Y no pocos precisamente: en la edición de 2016, de cinco días de duración, ¡conté hasta nueve laureados! Este evento, único en el mundo, es abierto al público. Todos los invitados tuvieron la oportunidad de contar a un auditorio de 1200 asistentes, -muchos venidos expresamente desde países lejanos, otros estudiantes residentes en las islas Canarias- sus logros, descubrimientos, tocar sus composiciones, fueran antiguas o de reciente creación. Y entre acto y acto, los perseguíamos para sacarnos fotos con ellos, que nos dedicaran sus obras, para preguntarles cómo habían hecho para conseguir detectar, por poner un ejemplo, las ondas gravitacionales. Llevaba meses esperando la fecha para asistir, y aunque sabía la calidad y cantidad de los asistentes, no podía imaginar que el evento iba a ser tan intenso como demostró ser.
[youtube https://www.youtube.com/watch?v=06rIWC7r968]
Jill Tarter dirige una conversación con Neil deGrasse Tyson sobre la vida inteligente en el Universo.
Permitidme retroceder al inicio. ¿Quién se atrevió a organizar esta especie de locura?. Pues fue Garik Israelian, astrofísico de origen armenio que trabaja para el Instituto Astrofísico de Canarias y músico por afición. Llevaba tiempo planeando que se podría hacer un evento que aunara ambas disciplinas. Para ello contactó con colegas como Brian May que, además de astrofísico, fue uno de los componentes de la legendaria banda Queen. Con un esfuerzo sin duda extraordinario y que sólo ellos saben lo que pasaron, organizaron el primer Starmus en 2011 en torno a la figura de Neil Armstrong, empeñando no solo su capital personal sino casi hasta la salud. Tras el éxito conseguido, la segunda edición se celebró tres años después. Si la primera había tenido impacto en los medios, en esta ocasión la repercusión que alcanzó fue a escala planetaria. Stephen Hawking, que había asistido a la segunda edición se convirtió, de facto, en el abanderado del tercero. Me gustaría aclarar que los ponentes no cobran por asistir. La organización les paga los vuelos y estancia para ellos y sus familias. Eso, y el que sea un punto de encuentro para verse personalmente entre ellos es lo que les anima a asistir.
Dentro de las sensaciones que guardo una de las primeras es la sorpresa del sitio. Como era una zona turística en el sur de Tenerife, las calles bullían de turistas en chanclas y pareos con la piel enrojecida, mientras otros hacíamos cola para entrar en un salón bajo tierra a ver premios Nobel. Afortunadamente, el local era muy espacioso y bien refrigerado. En las paredes, las luces tintineaban recordando estrellas y la música anticipaba de alguna manera que lo que veríamos sería histórico. Y así fue.

Mario S. García junto a Robert Wilson (premio Nobel de física) (arriba) y Chris Hadfield (astronauta) (abajo) durante el Festival Starmus.
Hablaba antes de calidad y también de cantidad. Por ejemplo, el tercer día intervendrían: Brian Cox (speaker, físico y divulgador), Stephen Hawking (astrofísico), MC Hawking (un rapero que usa la voz metálica del científico en sus obras), Brian Eno (músico y productor), Joseph Stiglitz (Nobel), Martin Rees (astrónomo), Elisabeth Blackburn (Nobel), David Gross (Nobel), Russell Schweickart (astronauta en el Apolo IX), Richard Dawkins (autor de El gen egoísta), Steven Balbus (astrofísico), Chris Hadfield (astronauta y músico) y Brian May. Aún con todo, la jornada no acabó ahí. Tras una ducha cuartelera, nos enfundamos los trajes para ir a la cena de gala, con la suerte de que compartí mesa con Adam Riess, Nobel por demostrar la expansión acelerada del Universo. Y también pude saludar a Alexey Leonov, el primer cosmonauta ruso que se dio un paseo espacial -que pudo ser fatídico-, y a Claude Nicollier, astronauta suizo miembro de la tripulación que le puso gafas al Hubble para que enfocara correctamente.
Me habían contado que en la segunda edición el hotel donde se celebraba era el mismo que donde se alojaban los ponentes. Os podéis imaginar… los asistentes esperaban su aparición apostados en la recepción y algunos se atrevían a subir a los pisos y pasear hasta encontrarlos. En esta ocasión la organización decidió alojarlos en un hotel a cinco kilómetros del salón donde se celebraba. La casualidad hizo que el primer día nos enteráramos del nombre del hotel. Así que, como poco había que perder, intentamos charlar con ellos en un ambiente más relajado. Con mucho respeto para no molestar, pudimos fotografiarlos tranquilamente, verles en entrevistas para televisiones, saludarles. Allí estaban Iñaki Gabilondo, grabando para su programa “Cuando ya no esté”, o el periodista del grupo Voz Xavi Fonseca, entrevistando y filmando a todos los científicos que podía, y el periodista Javier Peláez, alias @irreductible, padre de Naukas y del podcast Catástrofe Ultravioleta.
Cuando llegó el viernes, último día, los asistentes estábamos molidos aunque sonrientes. Faltaba la guinda del pastel. Ese día nos desplazamos al auditorio de Tenerife, donde se celebró el concierto final con las actuaciones de Sarah Brightman y la Orquesta Sinfónica de Tenerife, Anathema, que tocaron un clásico tema de Pink Floyd con la presencia de Hawking en escena, Chris Hadfield y Richard Wakeman y el colofón de Hans Zimmer tocando la banda sonora de Interstellar con la colaboración final de May a la guitarra, se entregarían las medallas Hawking. También habría charlas como la de Kip Thorne, firme candidato al Nobel de Física. Cerca de las doce de la noche acabó el evento y, sinceramente, nos dejó satifechos y exhaustos.
Foto de familia en la clausura del Starmus Festival 2016 con los protagonistas sobre el escenario.

Personalmente, me encantó la disposición de Neil deGrasse Tyson, siempre sonriendo y posando con todo aquel que se lo pedía. Le preguntamos cómo lo hacía y nos dijo con sinceridad: “¡Es mi trabajo!”. Y de igual modo la cercanía de Hadfield.
Lamentablemente me temo que tardaremos mucho en volver a ver otro evento tan singular como éste en nuestro país. Cansado de remar contracorriente buscando patrocinadores y reclamando el dinero de las ayudas públicas prometidas, el creador del evento ha decidido llevarlo a Trodheim, una ciudad de Noruega, próspera por estar muy centrada en la ciencia y la tecnología. El contrato se ha firmado por tres ediciones. Por cierto, las inscripciones están abiertas. Si te animas, apuntarse antes del 31 de diciembre será algo más barato.

Question 10

A rede de investigación LoNNe publica recomendacións sobre o uso de luz pola noite

Accepted Answer

Fonte da imaxe: Loss of the Night Network (LoNNe)
Iluminación de Nadal, iluminación de rúa e pantallas publicitarias: en decembro en especial prendemos de luz as horas de escuridade. É un feito coñecido que esta iluminación non só crea unha atmosfera para esta época, senón que tamén ten consecuencias negativas no ser humano e a natureza. Un equipo de investigación internacional que leva catro anos traballando de forma conxunta na rede “Loss of the Night” (LoNNe) vén de publicar por primeira vez recomendacións prácticas para a iluminación de exterior. Estas recomendacións pretenden contribuír a un uso sustentábel da luz nas nosas cidades para beneficio dos seres humanos e do medio ambiente.
“A luz ten efecto nas plantas e animais, mais tamén en nós, os seres humanos”, di a coordinadora da rede Sibylle Schroer. Incluso pequenas cantidades de luz artificial no momento inadecuado poden afectar o noso reloxo interno, a produción de hormonas e mesmo interferir con ecosistemas completos. As relacións predador-presa sofren perturbacións e as especies nocturnas perden cada vez máis os seus hábitats. “A longo prazo, isto pode afectar á biodiversidade”, explica o equipo de investigación.
Porén, tendemos a iluminar as nosas cidades de forma intensiva e, segundo observan os científicos dende hai varios anos, a luz pola noite está a aumentar de maneira preocupante a escala global en vez de diminuír.
Un xeito de mellorar esta situación é o que se expón en catro recomendacións prácticas e liñas de acción que a rede acaba de publicar:
1) Evitar, sempre que sexa posíbel, a luz branca con longuras de onda por debaixo dos 500 nanómetros. A tendencia actual de uso de luz branca fría en forma de LEDs e lámpadas de baixo consumo é discutida de forma crítica polos investigadores. A proporción elevada de luz azul de longura de onda curta perturba os ritmos circadianos dos vertebrados superiores e dos seres humanos. Os desvíos crónicos do ritmo circadiano interfiren co sono, o metabolismo e o sistema inmune, orixinando problemas de saúde graves. Entre as consecuencias disto están a supresión do catabolismo das graxas, a diabetes ou a depresión. A recomendación dos investigadores é que a temperatura de cor en iluminación exterior sexa, como máximo, de 3000K.
2) Usar lámpadas apantalladas que dirixan a luz onde é necesaria. Unha luminaria cun deseño axeitado evita que a fonte de luz sexa vista de forma directa. Unha iluminación dirixida de forma correcta non chega aos ollos dos peóns, non entra polas xanelas e non ilumina o ceo, onde se espalla rapidamente alumando toda a paisaxe. A luz, incluíndo a das fachadas e monumentos, debe ser orientada sempre cara abaixo. Deben evitarse, por exemplo, os focos inseridos no chan que apunta ao ceo.
3) Iluminar as rúas coa intensidade máis baixa posíbel. As estradas rurais só deberían estar iluminadas se é absolutamente necesario. Onde sexa preciso, unha luminancia media de 0,3 candelas por metro cadrado son suficientes, o que equivale a unha iluminancia de 4 lux. Isto concorda co nivel máis baixo nos parámetros da UE para a iluminación exterior (EN13201). “Os parámetros da UE recomendan con frecuencia valores moito máis elevados dos que se empregan na maioría dos concellos europeos”, explican os investigadores. Cumprir cos parámetros de iluminación exterior en toda Europa podería, en consecuencia, provocar un aumento drástico do consumo de enerxía e emisión de CO2. Os investigadores explican que uns valores máis baixos non afectan á seguridade e reclaman unha revisión e redución deses valores.
4) Adaptar a iluminación exterior a cada momento da noite. Despois das 22h ou despois da medianoite é necesaria moita menos luz artificial e a iluminación das rúas, consecuentemente, pode diminuír. É posíbel unha redución dos niveis de iluminación do 50% ao 80%. “As luces privadas deben tamén apagarse se non hai necesidade delas”, recomendan os científicos da rede.
Todas estas recomendacións están agora disponíbeis en folletos ilustrados, quer para o público (PDF, 919 KB), quer para as áreas naturais protexidas (PDF, 799 KB).
As recomendacións son o resultado dunha cooperación interdisciplinar de catro anos da rede LoNNe (Loss of the Night Network), formada por 67 membros activos de 18 países e de 16 disciplinas científicas diferentes. A rede é apoiada pola European Cooperation for Science and Technology (EU-COST Action ES1204, 2012-2016) e continuará activa como equipo externo do programa da Plataforma Colectiva de Concienciación para a Innovación Sustentábel e Social STARS4ALL, da Unión Europea.
Versión galega do comunicado de prensa da rede Loss of the Night, adaptado do texto traducido ao portugués por Raúl C. Lima, da Escola Superior de Saúde do Politécnico do Porto (obrigado, Raúl!).

Question 11

En bus dende a Coruña ao V Workshop CMON

Accepted Answer

Achégase a V edición do Workshop CMON! Este sábado terá lugar a quinta edición deste encontro que ten como obxectivo intercambiar experiencias, coñecementos e tecnoloxías para a observación de fenómenos astronómicos e a divulgación astronómica en xeral.
A actividade será o sábado 17 de decembro de 10:45h a 20:30h na Residencia Universitaria Monte da Condesa (R/ Xoaquín Díaz Rabago, s/n, Campus Vida, Santiago de Compostela).
Para inscribirte, consultar o programa, como chegar ou onde comer visita a páxina web oficial do encontro:
Páxina web do V Workshop CMON
Se queres saber máis sobre o V Workshop CMON consulta o foro astromania.es ou contacta con Ramón Iglesias Marzoa. O seu correo é:
rimarzoa (en) yahoo (punto) es
A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío vai dispoñer dun bus gratuito para acudir ao encontro. O bus sairá ás 9:30h da Praza da Palloza da Coruña e regresará ao finalizar a actividade. As persoas interesadas en ter praza no bus Coruña (Praza da Palloza) &#8211; Santiago (R.U. Monte da Condesa) para acudir ao encontro deben cubrir este formulario. ACTUALIZACIÓN: cancelado o bus de balde ante a falta dun suficiente número de solicitudes. Ante calquera dúbida sobre o desprazamento escribe a info@agrupacionio.com.

Question 12

Boletin de Divulgación Astronómica da IAU: Decembro 2016 #1

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Decembro 2016 #1
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) IAU aproba formalmente o nome de 227 estrelas
2) Xapón será sede da conferencia “Comunicar Astronomía co Público”
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Xapón
4) Primeiros pasos cos Telescopios Faulkes
5) Novos cursos de formación da Academia Europea de Ciencias da Educación (ESEA)
6) Cartografía de Estrelas da Axencia Espacial Europea (ESA)
7) App de xogo Vehículo Explorador da NASA
8) Stellarium
9) Encontros e actividades globais
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas:
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
0) Nota dos editores
Queremos empezar dando os parabéns a Xapón como sede da conferencia “Comunicar Astronomía co Público” (CAP2018), que terá lugar en Fukuoka do 24 ao 28 de marzo. Empeza a preparar a viaxe para visitar Xapón en 2018 e participar nun dos eventos de comunicación da ciencia máis interesantes do ano mentres observas as fermosas cerdeiras sakura xaponesas en plena floración.
Neste número salientamos os nomes de estrelas que aprobou formalmente o IAU, e desexamos que goces navegando a través de todas elas, as 227! Ademais revisamos a gran ferramenta informática Stellarium e, a punto de poñerlle o ramo ao 2016, damos conta dos novos cursos de formación da Academia Europea de Ciencias da Educación (ESEA) para 2017.
Finalmente, queremos mandar unha cálida aperta a todos os colaboradores deste boletín que compartiron connosco algunhas das súas actividades e recursos de divulgación e educación astronómica en todo o mundo.
Ceos despexados!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) IAU aproba formalmente o nome de 227 estrelas
En maio deste ano, o Comité Executivo do IAU aprobou a creación dun Grupo de Traballo IAU especializado, o Grupo de Traballo de Nomes de Estrelas (Working Group on Star Names , WGSN), para formalizar nomes de estrelas que foron usadas de maneira común durante séculos. O WGSN estableceu un novo catálogo IAU de nomes de estrelas, cunha primeira listaxe de 227 nomes aprobados publicado no sitio web do IAU.
Podes ler a nota de prensa orixinal no sitio web do IAU: http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1603/
2) Xapón será sede da conferencia “Comunicar Astronomía co Público”
Do 24 ao 28 de marzo de 2018 Xapón será sede da conferencia “Comunicar Astronomía co Público” (CAP2018) na cidade de Fukuoka. Profesionais da comunicación, astrónomos investigadores, persoal das oficinas de prensa, xornalistas de ciencia e moita máis xente intercambiará visións e experiencias durante unha conferencia de cinco días sobre os últimos desafíos en comunicación da astronomía e divulgación ao público.
Podes ler máis aquí: http://bit.ly/2g87gpu 
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Xapón
a) Concurso de Comic “Space Scoop” do UNAWE
O equipo xaponés do concurso de comic “Space Scoop” vén de anunciar que xa seleccionaron os gañadores dese país. O primeiro gañador é da categoría de 8 a 11 anos, e o segundo da categoría de 16 a 18. A mellor obra entrará nunha competición internacional cuxos resultados se anunciarán en breve.
Para máis información sobre o concurso nacional xaponés, visitade o sitio web (en xaponés): http://www.wakayama-u.ac.jp/~atomita/sscc/
Actualización: podes atopar os resultados do concurso internacional aquí: http://www.unawe.org/updates/unawe-update-2016-49/
b) Space Scoop Xapón
Este equipo, formado por profesores, persoal de museos de ciencia, do Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ) e das universidades, traduce os artigos de Space Scoop do inglés ao xaponés. O equipo traduciu xa máis de 200 artigos.
Podes ver os artigos aquí http://www.spacescoop.org/ja/ e aquí http://www.unawe.org/kids/archive/lang/ja/
4) Primeiros pasos cos Telescopios Faulkes
O Proxecto de Telescopios Faulkes consiste nunha rede de telescopios situados en todo o mundo que poden ser controlados de forma remota dende as casas, aulas ou practicamente calquera lugar. Quen estea interesado pode aprender a usar os telescopios guiándose pola guía básica que proporcionan. Hai ademais varias actividades prácticas que te axudarán a descubrir as fascinantes cousas que podes facer coas imaxes que obteñas. Esta colección de rigorosas guías te axudará a facer as túas propias observacións, crear imaxes e facer análises básicas dos teus datos.
Podes descubrir como empezar a traballar cos Telescopios Faulkes aquí: http://www.faulkes-telescope.com/GettingStarted/
5) Novos cursos de formación da Academia Europea de Ciencias da Educación (ESEA)
A Academia Europea de Ciencias da Educación (ESEA) acaba de lanzar os seus cursos para 2017. Estes cursos estarán apoiados por expertos de toda Europa que axudarán aos participantes a crear máis fascinantes leccións de ciencias. Dende as grandes ideas da ciencia até aprender a programar robots para explorar os porentos desertos de Marte, todo iso e moito máis é o que podes atopar nestes cursos de formación.
Podes apuntarte agora vía http://esea.ea.gr/content/training-courses-workshops
6) Cartografía de Estrelas da Axencia Espacial Europea (ESA)
A visualización da Cartografía de Estrelas da ESA explora algúns dos principais aspectos dos catálogos astrométricos de estrelas, que empregan datos da misión Hipparcos da ESA. A astrometría é a ciencia que fai cartografía do ceo e é unha das ramas máis antigas da astronomía. Esta visualización inclúe 59921 estrelas do Catálogo Hipparcos e o paseo divídese en cinco seccións: Magnitude Aparente, Magnitude Absoluta, Hertzsprung-Russell, Movemento, e Explora; cada sección achega unha breve explicación.
Podes ler máis aquí: http://sci.esa.int/hipparcos/58154-star-mapper/ 
7) App de xogo Vehículo Explorador da NASA
A NASA busca pilotos do vehículo explorador de Marte! Mars Rover é unha aplicación disponíbel para Android e iPhone, iPad e escritorio. Podes buscar auga mentres o teu vehículo explorador virtual sobe e baixa polos outeiros na súa exploración da superficie de Marte. Precisas conducir con coidado se non queres estrelarte nun cráter e ser eliminado do xogo! No sitio web oficial podes obter información sobre canto se parece o vehículo do xogo aos vehículos de exploración real en Marte.
Podes baixar esta aplicación de balde aquí: http://mars.nasa.gov/gamee-rover/
8) Stellarium
Stellarium é un programa de planetario para ordenador de código libre e de balde. Amosa un ceo realista en 3D, tal e como o verías a ollo ceibe, con prismáticos ou con telescopio. O catálogo por defecto inclúe centos de miles de estrelas e con actualizacións pode chegar a ter centos de millóns. Ademais presenta as constelación de dez culturas diferentes así como ilustracións e asterismos.
Podes baixar Stellarium e moito máis aquí: http://stellarium.org/
9) Encontros e actividades globais
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo.
a) Engadidos hai pouco
Obradoiro Internacional “Data to Dome” (Datos á Cúpula)
Data: 2 e 3 de decembro de 2017
Lugar: Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), Mitaka, Tokyo, Xapón
Máis información: http://prc.nao.ac.jp/fukyu/dtod/
b) Próximas actividades
a) Rede Astronómica do Sueste Asiático (Southeast Asia Astronomical Network, SEAAN)
Data: 12 e 13 de novembro, 2016
Lugar: Hanoi, Vietnam
Máis información: https://vnsc.org.vn/seaan2016
b) Campamento Astronómico ESO
Data: do 26 de decembro de 2016 ao 1 de xaneiro de 2017
Lugar: Aosta Valley, Italy.
Máis información: http://www.eso.org/public/announcements/ann16031/
c) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia – Dome Fest
Data: 5-7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
d) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: 6-8 de abril, 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
e) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: 3–7 de xullo, 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
f) Simposio Internacional de Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: 3–8 de xullo, 2017
Lugar: Utrecht, Netherlands
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
g) Sociedade Planetaria Internacional
Data: 1–6 de xullo, 2017
Lugar: Toulouse, France
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau;
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2016! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 13

Imos a Guitiriz para ver as Xemínidas. Queres vir?

Accepted Answer

O sábado 10 de decembro a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza unha saída nocturna a Guitiriz para observar a choiva de estrelas das Xemínidas, a máis activa do ano. Esta actividade  conta co apoio da Concellaría de Cultura, Deportes e Coñecemento do Concello da Coruña.
Esta actividade é de balde e aberta ao público, mais o número de prazas é limitado polo que é obrigatorio inscribirse. Haberá un autobús gratuíto para as persoas interesadas que sairá da Coruña ás 22:00 e regresará ao rematar a observación, con chegada prevista á Coruña arredor das 2:30 am. O punto de saída e chegada do autobus é a Praza da Palloza. Tanto as persoas que desexen ir no autobús disposto pola organización como as persoas que vaian polos seus propios medios deben ter praza adxudicada para poder participar na actividade.
O obxectivo desta excursión é gozar do ceo en horas centrais da noite, cando as constelacións típicas do inverno están a boa altura sobre o horizonte. Unha desas constelacións é Xémini, o &#8220;radiante&#8221; ou lugar do que aparentemente proceden os meteoros desta chuvia. É certo que este ano a Lúa Chea non facilitará a súa observación, mais en todo caso o firmamento nesta época do ano é en si mesmo todo un espectáculo.
 Procedemento de inscrición:

Cubre o formulario online. Debe cubrirse un formulario para cada persoa que vaia participar na actividade (se sodes un grupo de xente que quere ir xunta podédenolo comentar no apartado &#8220;observacións e suxestións&#8221; do formulario de inscrición, pero debedes cubrir un formulario por cada unha das persoas interesadas). Os menores de 14 anos deben ir acompañados por un adulto maior de idade que os tutele (sendo necesario cubrir dous formularios de inscrición: o do menor de 14 anos e o do adulto acompañante). Os menores de idade que teñan entre 14 e 18 anos non precisan ir acompañados dun adulto que os tutele, pero o día da actividade deben levar unha autorización do pai, nai ou titor legal na que se indique de forma expresa un teléfono de contacto do adulto responsable.

Accede aquí ao formulario de inscripción.

Atende o correo electrónico. A finais da semana contactaremos contigo para recordarche a actividade e comunicar a previsión meteorolóxica para o sábado á noite (como é lóxico, a excursión só se celebrará se se dan unhas mínimas condicións para aproveitala ben). Recorda que o correo electrónico é a única vía de comunicación que empregaremos, así que se non indicas ben o enderezo non haberá maneira de que te enteres de avisos de última hora!

Recomendacións básicas:

O lugar de observación en Guitiriz está afastado do núcleo urbano, así que debes levar contigo todo o que precises (en particular, comida e bebida para esas horas no campo).
Pola época do ano na que estamos, o natural é que de noite vaia moito frío, así que trae roupa de abrigo. Cando se pon o Sol as temperaturas descenden moito e a roupa de abrigo será imprescindible (anorak, gorro, manta), non te confíes aínda que polo día non sexa necesaria!
Contemplar o ceo nocturno require que o ollo se adapte á escuridade. Polo teu ben e o dos asistentes á actividade evita acender móbiles e lanternas durante a observación. E se queres estar menos exposto á luz artificial instala no teu smartphone algunha das aplicacións que recomenda Calidade do Ceo Nocturno!

Para calquera dúbida ou aclaración respecto desta activdiade podes poñerte en contacto coa Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no enderezo formacion@agrupacionio.com, na nosa páxina de Facebook ou comentando esta entrada.

Question 14

Recomendacións astronómicas na biblioteca do Fórum Metropolitano

Accepted Answer

Unha listaxe de obras dispoñíbeis na biblioteca do Fórum Metropolitano relacionadas coa astronomía. Podes consultar o catálogo online picando nesta ligazón:
Revista ASTRONOMÍA
A publicación de referencia para os afeccionados en España fai en decembro 31 anos de presenza continuada nos quioscos. Vén de recibir un moi merecido Premio Especial do Xurado nos Premios Prismas que outorgan os Museos Científicos Coruñeses. Dende novembro está á túa disposición cada mes na biblioteca do Fórum Metropolitano.
EL UNIVERSO PARA ULISES – Juan Carlos Ortega
Máis coñecido como humorista, Juan Carlos Ortega é tamén unha persoa apaixonada polo coñecemento e un gran divulgador. Este libro é un acto de amor: de amor ao fillo, Ulises, e de amor á astronomía. O que fomos aprendendo co paso dos séculos sobre o universo exposto diante nosa cunha linguaxe clara e con prosa emocionante.
E FIXEMOS A LUZ! &#8211; Salvador Bará
Un libro para ler e reler durante anos, tan conciso coma ambicioso. Fala da historia do estudo da luz, un fenómeno que estimulou dende sempre a creatividade humana, e das súas múltiples aplicacións, por exemplo na medicina actual. Por suposto, a astronomía ocupa un lugar preferente: case todo o que sabemos do universo coñecémolo analizando as súas pegadas en forma de radiación. Tamén hai espazo para falar da luz que mancha o ceo, a contaminación luminosa que nos borra a necesaria escuridade da noite.
ASTRONOMÍA PRÁCTICA E OUTRAS COUSAS – Ramón Vilalta
Un clásico na nosa lingua, naceu duns cursos de astronomía para o alumnado de instituto. É un manual de aprendizaxe e consulta indispensábel, en certo sentido un libro de texto, ou máis ben o modelo do que deberían ser os libros de texto nun mundo ideal: obras precisas e fascinantes que evocan a cada páxina que a ciencia en xeral e a astronomía en particular forman parte esencial da nosa cultura.
NOSTALGIA DE LA LUZ – Patricio Guzmán (DVD)
Un filme fermoso e estremecedor que parte da astronomía que se fai nun lugar privilexiado, o deserto de Atacama, para acabar falando da gran ferida de Chile: o golpe de estado de Pinochet e a cruel represión do seu réxime ditatorial. Mirar o ceo é sempre mirar ao pasado. Reflexionar sobre o pasado e a memoria é sempre necesario.
MI PRIMERA GUÍA SOBRE ASTRONOMÍA – Jordi Lopesino
Dirixida aos máis pequenos da casa, é unha ferramenta utilísima para empezar a familiarizarse co ceo sen axuda dos maiores. Que podemos ver cada noite? Que necesitamos para gozar do ceo? Esta é unha guía para aprender a resposta ás primeiras preguntas sobre astronomía.
DESDE EL JARDÍN, LAS ESTRELLAS &#8211; Ana Ulla
Se tes máis de 10 anos, este é o teu libro. Unha novela protagonizada por un neno e un lagarto que comparten a paixón de mirar as estrelas. Da man desta parella singular iremos sabendo máis, páxina a páxina, sobre as constelacións, as mulleres astrónomas, os tipos de telescopios&#8230; Unha delicia escrita pola astrofísica galega Ana Ulla.
LA PIEL DEL CIELO &#8211; Elena Poniatowska
O astrónomo e investigador mexicano Guillermo Haro foi en vida un referente para a ciencia do seu país. A escritora e xornalista Elena Poniatowska, Premio Cervantes en 2013, inspírase en Guillermo (con quen casou en 1968) para construír o memorábel protagonista desta novela e trazar a través del un ambicioso relato sobre a vocación polo coñecemento, o sacrificio do traballo científico e as dificultades para as relacións persoais, co pano de fondo das profundas transformacións do século XX.
EL UNIVERSO EN TU MANO &#8211; Christophe Galfard
Físico teórico formado en Cambridge, onde traballou con Stephen Hawking, o francés Christophe Galfard promove unha maneira diferente de divulgar conceptos moi complexos. O seu libro é puro texto, non precisa de fórmulas nin expresións matemáticas, tampouco de esquemas e gráficos, para falarnos do universo nunha viaxe fascinante polo espazo e o tempo. Ás veces, si, unha palabra vale máis ca mil imaxes.
LOS PLANETAS &#8211; Dava Sobel
A neoiorquina Dava Sobel fixo das historias da ciencia a base para varios best-sellers e hoxe até pode presumir de que un asteroide leva o seu nome (o 30935 Davasobel). O sistema solar é o obxecto central deste libro, xa un clásico, que por suposto explora a presenza dos planetas na cultura e a mitoloxía ao longo dos séculos.
UNA PEQUEÑA HISTORIA PARA ENTENDER EL UNIVERSO &#8211; Hubert Reeves
O astrofísico canadense Hubert Reeves enfróntase a un gran desafío: explicarlle cosmoloxía á súa neta de catorce anos. Algunhas das preguntas que todos nos fixemos algunha vez atopan aquí resposta sinxela en forma de conversa á luz das estrelas.
LAS VIDAS DE GALILEO &#8211; Fiami
O autor de banda deseñada Fiami leva anos dedicando moito esforzo á divulgación da ciencia e así xurdiron libros dedicados ás vidas de Einstein, Marie Curie e Galileo. O de Galileo acadou unha gran difusión no marco do Ano Internacional da Astronomía 2009 e en España foi publicado pola Universidade de Santiago de Compostela.
LAS MUJERES DE LA LUNA &#8211; Daniel Roberto Altschuler & Fernando J. Ballesteros
1586 cráteres da Lúa, entre os millóns que hai na súa superficie, recibiron nomes que honran a personalidades de todos os tempos. Deses 1586, só 28 corresponden a mulleres, e son as súas biografías as que ocupan as páxinas deste libro. Entre estas 28 (ou quizais 27) mulleres hai científicas -a maioría astrónomas-, divulgadoras e astronautas, e a inmensa maioría delas aínda agarda por un xusto recoñecemento dos seus méritos.

Question 15

A contaminación luminosa, un mal que pesa sobre o ceo

Accepted Answer

Contaminación luminosa na Coruña. Foto: Daniel Ríos Meizoso.
Uccidiamo il chiaro di luna! (matemos o luar), clamaba en 1909 un manifesto futurista de Marinetti, imbuído de fervor tecnolóxico. Ninguén nega que a introdución masiva da luz artificial na era da electricidade cambiou para ben as nosas vidas. Mais todo ten a súa medida. A actual omnipresenza da luz pola noite xerou un problema novo, a contaminación luminosa, que desbalde enerxía e cartos e lesiona a natureza e a saúde das persoas. Un problema serio que debe ser afrontado canto antes.
* * * * *
Índice de textos do caderno &#8220;A Fondo&#8221; do Sermos Galiza sobre contaminación luminosa publicado o 22 de setembro de 2016:
&#8220;Luz, escuridade e ramificacións&#8221;, por Juan Antonio Alduncin
&#8220;Contaminación luminosa, un reto para a investigación científica&#8221;, por Salva Bará
&#8220;A contaminación luminosa debe ser afrontada con urxencia, pois xa se excederon todos os límites tolerábeis&#8221;, entrevista a Fabio Falchi
&#8220;Contra a contaminación luminosa&#8221;, por Marcos Pérez
&#8220;En defensa do ceo nocturno&#8221;, por Martin Pawley
&#8220;A desaparición dos vagalumes&#8221;, por Xabier P. DoCampo
&#8220;A descontaminación luminosa é moi rendíbel&#8221;, por Josep Maria Ollé (contido extra, non incluído no caderno &#8220;A Fondo&#8221; en papel)

Question 16

A descontaminación luminosa é moi rendíbel

Accepted Answer

por Josep Maria Ollé
A descontaminación luminosa non consiste en apagar luces, nin deixar rúas ás escuras, senón en iluminar o xusto e necesario e só onde e cando é necesario para garantir unha correcta visión. É posíbel dar un adecuado servizo de iluminación pública sen apenas producir contaminación luminosa.
A descontaminación luminosa non só é posíbel tecnicamente senón que é moi conveniente economicamente pois a electricidade que consome a iluminación pública pagámola os cidadáns cos nosos impostos e canta menos contaminación luminosa haxa, menos electricidade inútil estaremos a gastar.
Os cidadáns debemos esixir aos nosos xestores políticos e económicos que realicen canto antes actuacións de descontaminación luminosa das nosas cidades. O aforro económico que se obtén pola redución do consumo de electricidade amortiza en pouco tempo o investimento necesario e este aforro debería traducirse, se non nunha diminución dos impostos municipais que pagamos, si nunha mellora dos servizos que recibimos.
Como debe realizarse unha descontaminación luminosa? Que criterios técnicos deben seguirse? Moi sinxelo, basta con empregar o sentido común:
1.- A iluminación pública debe iluminar só o que é público, é dicir, o chan das rúas, non as fachadas nin as xanelas dos veciños e moito menos enviar luz cara ao ceo, que ocasiona unha contaminación luminosa directa.
2.- O nivel de iluminación do chan das rúas debe ser o xusto e necesario para garantir unha adecuada visión que nos permita esquivar as cacas dos cans ou as irregularidades do chan para non tropezar. Sobreiluminar non nos vai dar máis seguridade, ao contrario, se hai moito brillo ou se producen cegamentos a percepción será peor e seranos máis difícil discernir se a persoa que se nos achega vén con cara de amigo ou non. O ollo humano acomódase mellor a niveis baixos de iluminación se hai unha boa uniformidade que a grandes niveis de luz mesturados con sombras. Ademais, un exceso de luz no chan implica unha maior reflexión da luz desde o pavimento cara ao ceo, que produce contaminación luminosa indirecta.
3.- Iluminar só cando é necesario. Non é necesario que as luces dun parque pechado sen acceso público permanezan acesas toda a noite, nin é necesario ter iluminados toda a noite monumentos que ninguén vai mirar.
4.- Utilizar a luz máis inocua posíbel. É dicir, luz cálida nas rúas, como en casa, sen radiacións azuladas. Hoxe a tecnoloxía LED permite usar luz de menos de 3.000K con elevada eficacia. Xa non hai xustificación para o uso de luz fría (4.000K ou máis) para iluminar os espazos exteriores porque as eficacias enerxéticas son similares.
Estes mínimos criterios, baseados no sentido común, son fáciles de aplicar tecnicamente:
1.- As luminarias deben dirixir a luz por debaixo da horizontal, nunca cara ao ceo. Debe redeseñarse a iluminación pública a unha escala humana, é dicir, instalando as luminarias o mais baixas, máis xuntas e coa menor potencia eléctrica posíbel.
2.- Axustar os niveis de iluminación por debaixo dos valores máximos que estableceu o R.D. 1890/2008 polo que se aprobou o regulamento de eficiencia enerxética en instalacións de iluminación exterior.
3.- Usar reloxos ou programadores astronómicos para controlar o acendido e apagado en cada zona iluminada.
4.- Instalar luminarias con tecnoloxía LED de 3.000K ou menos nas rúas das cidades ou LED PC-ámbar en zonas que requiren maior protección á contaminación luminosa.
Aínda que pode ter aplicación nalgunhas zonas, non é necesario instalar de forma xenérica sistemas de xestión centralizada tipo punto a punto. Os custos da súa instalación e mantemento aínda non o xustifican.
E que aforros económicos se poden conseguir? Depende do tipo de iluminación existente. Como caso exemplo temos o aforro dun 92 % obtido na praza Antonio Correig de Reus:
Praza Antonio Correig de Reus antes, con farois globo de 250W.
Praza Antonio Correig de Reus despois da descontaminación, con lámpadas de 20W.
Como pode apreciarse na foto eliminouse a luz que se dirixía directamente ao ceo e tamén a luz intrusa que se introducía nas vivendas, e o espazo público segue ben iluminado. A potencia eléctrica das luminarias pasou de 250w a 20w. Só se substituíu a luminaria esférica por unha nova luminaria con FHS=0, como a que se mostra na esquina superior dereita da fotografía. A columna e o resto da instalación non se tocou, polo que o custo da descontaminación foi ínfimo comparado co aforro dun 92% anual en consumo de electricidade.
Aínda que pareza paradoxal, nas zonas urbanas tamén se pode descontaminar substituíndo as lámpadas de vapor de sodio de alta presión e axustando a altura das luminarias e os niveis de iluminación, tal como se fixo na rúa Closa de Mestres. Neste caso baixáronse as luminarias de 8m a 6m de alto e se substituíron as luminarias de 150w de sodio de alta presión por luminarias de 35w e luz de 3.000K. Deste xeito reduciuse o excesivo nivel medio de iluminación de 30 lux a 12 lux para cumprir así co R.D. 1890/2008.
Closa de Mestres antes, con luces de 150W a 8 m de altura.
Closa de Mestres despois, con luces de 35W a 3000K a 6m de altura.
Ao substituír a luz das lámpadas de vapor de sodio de alta presión por unha luz cálida de 3.000K a percepción do ollo é mellor. Isto pode apreciarse na foto de despois da descontaminación coas cores dos colectores de lixo. Na fotografía de antes, os colectores de lixo están na beirarrúa da dereita antes do cruzamento. Esta mellor percepción permite baixar o nivel de iluminación sen que a sensación de seguridade diminúa.
Neste caso substituíronse as luminarias e os brazos que as sustentaban. O resto da instalación eléctrica mantívose e obtívose un aforro dun 76% no consumo de electricidade. Nas fotos pode apreciarse como a luz nas fachadas queda por baixo do primeiro piso, permitindo aos veciños durmir no verán coas xanelas abertas sen molestias por luz intrusa.
Estes dous exemplos son sinxelos e abarcan espazos pequenos mais mostrámolos por seren moi significativos. Poderiamos presentar moitos máis casos de descontaminación luminosa que implicaron considerábeis aforros no consumo de electricidade sen que iso representase unha diminución na visión nocturna dos cidadáns ou menor seguridade.
Debemos ter presente que moitas das últimas iluminacións realizáronse cando en España criamos ser ricos e sen os coñecementos que hoxe se teñen dos efectos negativos da contaminación luminosa.
Agora, coa nova situación económica que vivimos, imponse reverter a situación da excesiva iluminación que se instalou. Da concienciación cidadá e da presión que os cidadáns exerzan sobre os seus xestores políticos e económicos dependerá a dilixencia con que se acometan as produtivas actuacións de descontaminación luminosa.
Sen dúbida, a descontaminación luminosa é moi rendíbel económica e politicamente. A tecnoloxía necesaria existe e o investimento recupérase en pouco tempo co aforro no consumo de electricidade, só falta a vontade política de facelo. En fin, depende de nós, os que pagamos os impostos.
* * *
José María Ollé Martorell é profesor de Luminotecnia da Universidade Rovira e Virgili de Tarragona e técnico municipal da iluminación de Reus. O artigo foi escrito como complemento ao caderno &#8220;A Fondo&#8221; de contaminación luminosa publicado por Sermos Galiza e apareceu primeiro no sitio web do semanario o 9 de outubro de 2016.

Question 17

Boletín de Divulgación Astronómica da IAU: Novembro 2016 #2

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Novembro 2016 #2
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Serbia
2) Campaña benéfica &#8220;Rosetta na estratosfera&#8221;
3) O sistema de datos astrofísicos SAO/NASA
4) Concurso de ensaio &#8220;Científico Cassini por un Día&#8221;
5) Atrapa unha estrela
6) Descubre o sitio web do Observatorio de Raios X Chandra
7) Adestra como un astronauta en 2017
8) Os mellores lugares do mundo para a observación do ceo
9) Encontros e actividades globais
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
0) Nota dos editores
Nesta edición queremos animarvos a descubrir os recursos do sitio web do Observatorio de Raios X Chandra, apoiar a campaña benéfica “Rosetta Strato” do UNAWE e, se es profesor dunha escola de primaria, que lances un desafío aos estudantes: adestra coma un astronauta!
Queremos dar a benvida a Martin Pawley e a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, que están a traducir este boletín ao galego. Un agradecemento enorme a todos os que participan na tradución.
Ceos despexados!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Serbia
a) Un libro sobre o espazo – Semana Mundial do Espazo
Durante a Semana Mundial do Espazo do pasado outubro, xente de todo o planeta foi convidada a enviar debuxos, pinturas, poemas, contos ou artigos relacionados co espazo. As obras recibidas, dende Macedonia, EEUU, Croacia, Serbia, Eslovenia e Montenegro, foron compiladas e distribuídas en forma de libro electrónico en serbio.
O libro electrónico pode descargarse aquí (PDF, 22 MB).
b) A mellor fotografía da Lúa – Noite Internacional da Observación da Lúa
Como parte da Noite Internacional de Observación da Lúa, as asociacións astronómicas “Milutin Milankovi ć” e “Eureka” organizaron un concurso para elixir a mellor fotografía da Lúa. Todas as fotografías que participaron no concurso formarán parte dunha exposición especial que se amosará en clubes de ciencia de todo o país nos vindeiros meses.
c) Obradoiro de astrofotografía no Observatorio Vidojevica
O primeiro obradoiro de astrofotografía foi organizado polo Observatorio Astronómico de Belgrado e celebrado no Observatorio Vidojevica, onde se instalou este verán o telescopio Milutin Milanković de 1,4m. No obradoiro participaron 20 astrónomos amadores, a maioría dos cales trouxo os seus propios telescopios e equipamentos.
d) Portais astronómicos e traducións ao serbio
Ademais do boletín de divulgación astronómica da IAU, hai outros materiais traducidos ao serbio, como a “Escolla da semana” do SDO (Observatorio de Dinámica Solar), a NASA-APOD de cada día, a páxina pública da ESO e a conta de twitter da ESA en serbio. A moi dinámica comunidade astronómica de Serbia elabora ademais o prominente e actualizado portal web “Astronomski magazin”.
2) Campaña benéfica &#8220;Rosetta na estratosfera&#8221;
A misión Rosetta arrasou en todo o mundo cunha campaña divulgativa que foi un verdaeiro triunfo. Conxuntamente co UNAWE, Design & Data GmbH lanzou hai pouco a campaña de crowfunding (financiamento) &#8220;Rosetta na estratosfera&#8221;. A campaña anima a que os nenos de entre 4 e 10 anos se interesen polas ciencias do espazo, usando un boneco de peluche da Rosetta. O xoguete enviarase onde máis se necesita: escolas con poucos medios de todo o planeta.
Podes apoiar esta campaña aquí: http://bit.ly/2gnHlfo.
3) O sistema de datos astrofísicos SAO/NASA
O Sistema de Datos Astrofísicos (ADS) do Observatorio Astrofísico Smithsoniano (SAO)/NASA é unha biblioteca dixital para investigadores en astronomía e física. Aloxado no Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ), o ADS mantén tres bases de datos bibliográficas que conteñen máis de 12,3 millóns de rexistros. Operado polo SAO con financiamento da NASA, esta biblioteca dixital cobre publicacións en astronomía e astrofísica, física e os arquivos e-prints de arXiv. Tamén dispón dun subconxunto especialmente seleccionado de publicacións: o Buscador sobre Ensino da Ciencia, que ofrece unha interface básica de literatura e publicacións relacionadas coa investigación sobre o ensino da ciencia.
Podes atopar aquí o Buscador sobre Ensino da Ciencia: http://ads.nao.ac.jp/education_search.html
E aquí tes máis información sobre o ADS: http://ads.nao.ac.jp/
4) Concurso de ensaio &#8220;Científico Cassini por un Día&#8221;
O Jet Propulsion Laboratory da NASA en Pasadena, California, anunciou a convocatoria 2016-2017 do seu concurso de ensaio “Científico Cassini por un Día”. Dado que a misión Cassini a Saturno rematará o 15 de setembro de 2017, este será probabelmente o último concurso de ensaio da misión Cassini, no cal se lle pide aos estudantes que escriban un ensaio de até 500 palabras sobre un dos tres posíbeis obxectivos que a sonda Cassini observou estes pasados anos. Os gañadores e as súas clases serán convidadas a participar nunha vídeo-conferencia con científicos da misión Cassini do Jet Propulsion Laboratory da NASA. A data límite para participar é o 24 de febreiro de 2017.
Para coñecer as regras do concurso, un folleto, preguntas frecuentes e máis información, por favor visita o sitio: http://solarsystem.nasa.gov/Scientist-For-A-Day.
5) Atrapa unha estrela
O concurso Atrapa unha estrela é resultado da colaboración entre a Asociación Europea da Educación en Astronomía (EAAE) e o Observatorio Europeo do Sur (ESO). O obxectivo do programa Atrapa unha estrela é animar aos estudantes de secundaria de toda Europa a que expresen a súa creatividade a través do traballo autónomo, alargar e expandir os seus coñecementos e habilidades astronómicas, e propagar as tecnoloxías da información no proceso educativo. A data límite para participar é o 30 de novembro de 2016, ás 5 pm CET (hora central europea).
Para saber máis sobre este concurso, pica aquí: http://www.eaae-astronomy.org/catchastar/.
6) Descubre o sitio web do Observatorio de Raios X Chandra
O Observatorio de Raios X Chandra da NASA é un satélite deseñado para detectar a emisión de raios X de rexións quentes do universo. O Centro de Raios X Chandra, aloxado no Observatorio Astrofísico Smithsoniano (SAO), opera o satélite, procesa os datos e os distribúe a científicos de todo o mundo para a súa análise. O centro mantén un sitio web público que se ocupa dos resultados científicos e os programas educativos asociados ao proxecto. Alí podes atopar imaxes, ilustracións e outros contidos multimedia centrados na misión Chandra e a astronomía de raios X. Tamén podes encontrar un glosario de termos, ligazónz e moitos outros recursos útiles para a educación e divulgación.
Descubre máis en http://chandra.harvard.edu/edu/.
7) Adestra como un astronauta en 2017
Misión X é un desafío internacional para estudante de entre 8 e 12 anos e é unha iniciativa da NASA, ESA e outras axencias espaciais de todo o mundo. Céntrase na forma física e a saúde alimentaria, dous aspectos moi importantes para os astronautas. Durante o desafío, os estudantes adestrarán seis semanas para adquirir a boa forma dun astronauta. Non perdas a oportunidade de rexistrar a túa clase no desafío Misión X 2017 e adestra co astronauta ESA Thomas Pesquet e o seu equipo! Tes de prazo até o 31 de decembro de 2016!
Podes ler o comunicado de prensa da ESA aquí: http://bit.ly/2fiCFpf.
Tamén podes visitar o sitio web oficial: http://trainlikeanastronaut.org/.
8) Os mellores lugares do mundo para a observación do ceo
National Geographic publicou un artigo de Babak Tafreshi, prestixioso fotógrafo e fundador do proxecto fotográfico &#8220;The World at Night&#8221; (O Mundo de Noite,TWAN). En marcha dende 2009, The World at Night (TWAN) é un proxecto de creación e exhibición dunha colección de abraiantes paisaxes astrofotográficas e vídeo en time-lapse dos sitios máis históricos e fermosos do mundo contra un fondo nocturno de estrelas, planetas e acontecementos celestes. Para fotografar o mundo de noite, ao longo das pasadas dúas décadas, Babak Tafreshi pasou case mil noites baixo as estrelas nos cinco continentes. Non perdas a oportunidade de aprender máis sobre os seus lugares favoritos para observar as estrelas.
Podes ler o artigo aquí: http://on.natgeo.com/2fE01po.
Máis información sobre TWAN aquí: http://bit.ly/1dOtJiE.
9) Encontros e actividades globais
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo.
a) Próximas actividades
a) Rede Astronómica do Sueste Asiático (Southeast Asia Astronomical Network, SEAAN)
Data: 12 e 13 de novembro, 2016
Lugar: Hanoi, Vietnam
Máis información: https://vnsc.org.vn/seaan2016
b) Campamento Astronómico ESO
Data: do 26 de decembro de 2016 ao 1 de xaneiro de 2017
Lugar: Aosta Valley, Italy.
Máis información: http://www.eso.org/public/announcements/ann16031/
c) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia – Dome Fest
Data: 5-7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
d) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: 6-8 de abril, 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
e) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: 3–7 de xullo, 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
f) Simposio Internacional de Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: 3–8 de xullo, 2017
Lugar: Utrecht, Netherlands
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
g) Sociedade Planetaria Internacional
Data: 1–6 de xullo, 2017
Lugar: Toulouse, France
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas
-Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
-Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
-Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
-Traducións ao galego, pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, en España, aquí: http://agrupacionio.com/gl/tag/boletin-iau;
-Podes atopar números antigos deste boletín en español traducidos pola Sociedad Española de Astronomía neste enderezo: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2016! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 18

A desaparición dos vagalumes

Accepted Answer

Vagalumes. Fonte: Windslash (vía Flickr, CC BY 2.0)
por Xabier P. DoCampo
A Pier Paolo Pasolini, in memoriam
Eu nacín en abril, un día deses que comezou, diría Manuel María, cun «ceo craro dun abrente limpísimo de abril», mais eu nacín pola noite e a ese ceo correspóndelle un firmamento cheo de estrelas que –gusto de imaxinalo así- sería o primeiro que os meus ollos viron do mundo exterior desde a fiestra do cuarto onde miña mai me pariu.
De aí en diante a miña vida está chea de lembranzas das estrelas do ceo. Andei moito de noite polos camiños da Terra Chá acompañando a meu pai sen máis luz ca a do luar ou, mesmo, só a das estrelas a alumar os nosos pasos. Nesas camiñadas o meu pai mostrábame o Carro, ao que chamaba co nome ben máis bonito de Setestrelo, e con el aprendeume a encontrar a Polar e indicoume, así, por onde estaba a nosa casa.
Amo e amei o costume de ollar as estrelas, fágoo sen coñecementos astronómicos, só polo pracer de mirar, de pensar e de imaxinar. E sei tamén que xa non volverán os ceos da miña infancia, un exceso de luminosidade artificial e innecesario acabou con eles. Luces que ofenden a noite das cidades e vilas, e sinto esa ameaza cando ando de noite os camiños aldeáns e xa non vexo vagalumes, eses anacos de estrela pousados nas silveiras. Gustaría de lle poder explicar a Pasolini que tamén os nosos foron desaparecendo, e sucedeu a medida que desaparecían da nosa ollada as noites estreladas.
Tan fascinante me parece o feito de observar o firmamento nas noites claras que me atrevo de lles facer unha proposta aos alcaldes e concelleiros das cidades e vilas. A cousa consiste en que cada verán haxa tres, catro ou cinco noites nas que maten todas as luces das rúas e prazas, mesmo as dos escaparates, e con iso os habitantes deses lugares poderían contemplar as estrelas de vagar, os pais e nais indicarían á súa rapazada a onde ollar para atopar o Setestrelo, a Polar, Casiopea ou o Cisne.
Non teñan medo, señores alcaldes, non haberá máis roubos por iso, os ladróns tamén gustan de ollar as estrelas. Pode suceder, iso si, que aló por febreiro ou marzo nazan algúns nenos máis nas vilas e cidades, iso é bo, é unha consecuencia do amor e non esquezamos que ao facer o amor un dos amantes sempre hai momentos nos que mira para as estrelas.
* * *
Xabier P. DoCampo, mestre e escritor, foi Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil en 1995 polo libro “Cando petan na porta pola noite”. O artigo foi escrito para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016.

Question 19

En defensa do ceo nocturno

Accepted Answer

Farois acendidos en pleno día na Coruña. Foto: Xoán Cardelle.
por Martin Pawley
Por obvio que pareza nunca está de máis recordalo. A Terra dá voltas sobre o seu eixo e ese movemento de rotación xustifica que cada lugar do planeta estea exposto unhas veces de forma directa á luz do Sol e outras non, ou o que é o mesmo, que sexa “de día” ou que sexa “de noite”. A alternancia do día e da noite, da luz e a escuridade, é unha característica esencial do planeta en que vivimos. No tempo transcorrido dende que apareceron as primeiras formas de vida a Terra deu máis dun billón de voltas; un billón -con “b”- de días co seu correspondente billón de noites. Non parece insólito, dende logo, que a vida, en todas as súas formas, se acomodase a esa circunstancia, a esa sucesión segura de períodos de luz e períodos de escuridade. Que desenvolvesen mecanismos para axustarse a esa alternancia de días e noites. Tamén, por suposto, para adaptarse á diferente duración dos días e noites ao longo do ano e así recoñecer con antelación a chegada do verán e do inverno.
Nós, os humanos, non somos seres alleos a ese padrón día/noite. Estamos tan afeitos dende que nacemos que acabamos por non reparar niso, mais non é casual que descansemos cando o ceo está escuro e “fagamos vida” cando a luz do Sol domina o ceo, nin son casuais as variacións ao longo dunha mesma xornada da temperatura do noso corpo ou da presión arterial. A nosa intelixencia e capacidade transformadora fainos crer ás veces que para nós non hai barreiras, mais hainas, e non poucas. Ir contra ritmos biolóxicos forxados durante millóns de anos trae consecuencias. A desmedida iluminación artificial que (case) varreu a noite produce danos que a ciencia hoxe é quen de explicar.
Coñecemos o grave impacto ambiental da contaminación luminosa, como altera os ciclos biolóxicos de árbores e plantas, como dificulta a migración das aves, como desequilibra as delicadas relacións tecidas na fauna nocturna. Sabemos os riscos para a saúde humana, as alteracións do sono, o potencial que a luz pola noite ten para reducir a produción de melatonina e como iso se relaciona con diversas enfermidades, dende a diabetes ao cancro. Podemos calcular a enerxía e o diñeiro que dilapidamos en iluminar a noite, 950 millóns de euros ao ano en España, bastante máis có que custou toda a misión New Horizons da NASA que conseguiu enviar unha sonda a Plutón. Como mínimo a metade da iluminación nocturna que temos é inútil. Iso significa que tiramos cada ano varios centos de millóns de euros ao lixo (máis ben ao ceo). Canto I+D+i poderíamos financiar con esa cantidade inmensa de cartos?
E si, a contaminación luminosa -por aí empezou todo- dificulta ou impide vermos o ceo. A observación da noite serviunos durante milenios para guiarnos no tempo e no espazo: valémonos do firmamento para elaborar calendarios e para movernos polo mundo. Perder a noite é perder unha parte esencial da nosa cultura.
Temos razóns de sobra para estarmos preocupados. Temos razóns de sobra para esixirlle aos responsábeis públicos que tomen este problema en serio. Por iso o ano pasado a Agrupación Ío impulsou, co apoio doutras nove asociacións, unha iniciativa a favor dunha Declaración Institucional do Parlamento de Galicia en defensa do ceo nocturno que foi aceptada por todas as forzas políticas presentes na cámara [ver vídeo]:
O Parlamento de Galicia asume na súa integridade a “Declaración sobre a defensa do ceo nocturno e o dereito á luz das estrelas” (Declaración de La Palma, 2007), e de maneira explícita recolle algunhas das súas ideas fundamentais:
1.- O dereito a un ceo nocturno non contaminado que permita gozar da contemplación do firmamento debe considerarse un dereito inalienable da Humanidade, equiparable ao resto dos dereitos ambientais, sociais e culturais.
2.- A difusión da astronomía e dos valores científicos e culturais asociados deberán considerarse contidos básicos a tratar na actividade educativa.
3.- É imprescindible o control da contaminación luminosa en todo o territorio galego dado o impacto que xera sobre moitas especies, hábitats, ecosistemas e paisaxes. Deberá promoverse e esixirse o uso racional da iluminación artificial para minimizar o resplandor que provoca no ceo e evitar a nociva intrusión de luz sobre os seres humanos e o medio natural.
4.- Os lugares que presenten condicións excepcionais para a contemplación do ceo, e en particular aqueles máis aptos para a observación con fins científicos, serán obxecto dunha protección especial.
5.- Deberá fomentarse o turismo responsable e sostible que faga da paisaxe nocturna un recurso a protexer e poñer en valor.
Compostela, 29 de setembro de 2015
Un ano despois, é hora de que estas fermosas palabras se convertan en feitos.
* * *
Martin Pawley é membro da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. O artigo foi escrito para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016.

Question 20

Visita connosco o Observatorio Astronómico de Forcarei!

Accepted Answer

ACTUALIZACIÓN: Cancelada a excursión ao Observatorio Astronómico de Forcarei que tiñamos previsto celebrar o sábado 3 de decembro de 2016. Debido á mala previsión meteorolóxica vémonos na obriga de suspender outra vez a excursión: todas as fontes consultadas avanzan ceos totalmente cubertos na zona de Forcarei, con probabilidade alta de chuvia, e polo tanto non sería posíbel facer ningunha clase de observación.
Lamentamos as molestias que isto poida causar, mais entendemos que non ten sentido manter a actividade cando non se dan as mínimas condicións para poder disfrutar dela.
IMPORTANTE! A excursión ao Observatorio Astronómico de Forcarei que se ía celebrar no día de hoxe, sábado 26 de novembro, posponse para o sábado 3 de decembro de 2016 no mesmo horario (saída da praza da Palloza da Coruña ás 18.30h e regreso arredor das 2:00h).
A Xunta Directiva da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío tomou esta decisión debido ás predicións meteorolóxicas que prognostican unhas condicións desfavorábeis para a celebración da actividade. Desculpade as molestias que isto poida causar, mais polo momento non podemos controlar as nubes 😉
As persoas con praza reservada para hoxe conservan a praza para o próximo sábado se o desexan. A todas eles se lles enviou un correo electrónico coa información pertinente. Para resolver calquera outra dúbida, podedes contactar coa Agrupación Ío polos medios de contacto habituais.

– – – – –
O sábado 26 de novembro a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza unha observación astronómica no Observatorio Astronómico de Forcarei (OAF) co apoio da Concellaría de Cultura, Deportes e Coñecemento do Concello da Coruña e coa colaboración da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura.
Grupo de astronomía dos obradoiros do Agora e Forum. Fotografía de Óscar Blanco.
Esta actividade é de balde e aberta ao público, mais o número de prazas é limitado polo que é obrigatorio inscribirse. Haberá un autobús gratutíto para as persoas interesadas que sairá da Coruña ás 18:30h e regresará ao rematar a observación, con chegada prevista á Coruña arredor das 2am (o punto de saída e chegada do autobus é a Praza da Palloza. Tanto as persoas que desexen ir ao OAF no autobús disposto pola organización como as persoas que vaian polos seus propios medios deben ter praza adxudicada para poder participar na actividade).
Chegaremos ao OAF tralo anoitecer e os compañeiros da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura (FC3) farannos unha visita guiada ás instalacións e equipamento do observatorio, así mesmo falarannos das súas liñas de traballo na divulgación científica e no estudo de estrelas variábeis, fotometría CCD e busca de exoplanetas. Visitaremos a cúpula do observatorio e realizaremos observación do ceo a simple vista e con telescopio na contorna.
Procedemento de inscrición:

Cubre o formulario online. Debe cubrirse un formulario para cada persoa que vaia participar na actividade (se sodes un grupo de xente que quere ir xunta podédenolo comentar no apartado &#8220;observacións e suxestións&#8221; do formulario de inscrición, pero debedes cubrir un formulario por cada unha das persoas interesadas). Os menores de 14 anos deben ir acompañados por un adulto maior de idade que os tutele (sendo necesario cubrir dous formularios de inscrición: o do menor de 14 anos e o do adulto acompañante). Os menores de idade que teñan entre 14 e 18 anos non precisan ir acompañados dun adulto que os tutele, pero o día da actividade deben levar unha autorización do pai, nai ou titor legal na que se indique de forma expresa un teléfono de contacto do adulto responsable.

Accede aquí ao formulario de inscripción.

Confirma a túa asistencia respondendo ao correo electrónico de adxudicación de praza. O luns 21 de novembro sobre as 9 da noite enviaremos un correo electrónico a todas as persoas inscritas na actividade, comunicándolles se teñen praza adxudicada ou están en listaxe de espera. As persoas con praza adxudicada deberán confirmar a súa asistencia seguindo as indicacións establecidas no correo que se lle remita. De haberen prazas vacantes realizarase unha segunda e terceira asignación de prazas o xoves 24 e o venres 25 de novembro respectivamente. En caso de nor termos resposta, asignaremos a praza á primeira persoa en listaxe de espera.

Recomendacións básicas:

O obsevatorio astronómico de Forcarei está afastado de núcleos urbanos, así que debes levar contigo todo o que precises para esa xornada. En particular, lembra levar comida e bebida (bocadillos, auga, froita) para cear na contorna do observatorio.
Pola época do ano na que estamos e pola altitude á que se atopa o observatorio, o natural é que de noite vaia moito frío, así que trae roupa de abrigo. Cando se poña o Sol as temperaturas descenderán moito e a roupa de abrigo será imprescindible (anorak, gorro, manta), non te confíes se polo día non é necesaria!
Contemplar o ceo nocturno require que o ollo se adapte á escuridade. Polo teu ben e o dos asistentes á actividade evita acender móbiles e lanternas durante a observación. E se queres estar menos exposto á luz artificial instala no teu smartphone algunha das aplicacións que recomenda Calidade do Ceo Nocturno!

Para calquera dúbida ou aclaración respecto desta activdiade podes poñerte en contacto coa Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no enderezo formacion@agrupacionio.com, na nosa páxina de Facebook www.facebook.com/agrupacionio ou comentando esta entrada.

Question 21

Contra a contaminación luminosa

Accepted Answer

por Marcos Pérez
Ceo de Namibia. Autor: Óscar Blanco.
Toda forma de contaminación leva aparellados custos sanitarios, económicos e medioambientais, que no caso da contaminación luminosa cada vez coñecemos con máis detalle. Este tipo de valoracións, feitas dende a perspectiva da razón instrumental, abonda para establecermos canto antes unhas normas estritas para a iluminación nocturna dos espazos públicos. As evidencias científicas dispoñíbeis deberían servir de referencia para limitar o alumeado público e privado en termos de intensidades, lugares, horarios e rangos espectrais, sen ter que renunciar a ningún dos seus beneficios. Mais á parte dos prexuízos á nosa saúde, ao noso peto e aos nosos ecosistemas, a contaminación luminosa tamén trae danos máis sutís, pero non por iso menos importantes.
O primeiro sería o prexuízo estético que supón a desaparición do firmamento, non xa do centro das cidades, senón da práctica totalidade do territorio agás os lugares máis remotos e inaccesíbeis. É certo que calquera pode afastarse medio cento de quilómetros dunha urbe e albiscar o perfil da Vía Láctea e contar varios centos de estrelas. Mais esta visión é un triste sucedáneo da beleza dun ceo verdadeiramente escuro no que se aprecie a luz zodiacal que revela a estrutura do Sistema Solar, ou o esplendor da Vía Láctea, coa súa marabillosa mestura de ocos negrísimos e velos luminosos que mesmo chegan a proxectar no chan unha sombra difusa. Nestas condicións as correntes de meteoros como as coñecidas Perseidas de agosto poden merecer realmente o nome de chuvias de estrelas fugaces; e o brillo puntual de milleiros de estrelas revela a profundidade tridimensional do ceo á que teñen aludido astrónomos e poetas de todos os tempos. Son estas visións, limitadas hoxe a paraxes excepcionais pola súa distancia ás fontes de contaminación luminosa, as que explican a intensidade de obras de arte como a Noite estrelada de Van Gogh que, como suxire Paul Bogard en The End of Night, deberiamos interpretar como un ceo imaxinado, mais inspirado nun ceo real dunha calidade que poucos dos millóns de visitantes do museo neoiorquino onde se custodia viron na súa vida.
Por outra banda, o avance da ciencia e a súa alucinante descrición do universo non fixo senón aumentar a transcendencia do firmamento. A visión dun ceo non contaminado proporciona a perspectiva ideal para sentírmonos flotando no espazo nun planeta que orbita xunta outros arredor dunha estrela entre centenares de miles de millóns que forman a Vía Láctea, a nosa galaxia. Hai outras galaxias, moitísimas, mais están tan lonxe que co ollo espido apenas albiscamos un puñado delas. E todo está en expansión. Quen ten a oportunidade de mergullarse nestas paisaxes infinitas pode experimentar a revelación de que, dende o punto de vista cósmico, somos absolutamente irrelevantes, un accidente da materia prendido no tecido do tempo, con data de caducidade marcada polo día en que a nosa estrela deixe de brillar. Tan lonxe de calquera outro lugar habitábel que non podemos imaxinar un destino noutro sitio, noutra compaña.
Finalmente, ademais de atesourar estes valores estéticos e metafísicos, o ceo estrelado visto dende a Terra segue a ser a nosa principal porta de acceso a investigación sobre o cosmos. Case todo o que nos queda por saber sobre o universo dependerá de que o espallamento da contaminación luminosa non chegue a afogar os derradeiros observatorios astronómicos con ceos aínda escuros. Deles depende descubrirmos o que son a materia e a enerxía escuras, se a vida prendeu nun planeta arredor doutra estrela ou se ese asteroide que agora orbita lonxe de nós algún día entrará en rumbo de colisión coa Terra. Moitos dos telescopios dende os que construímos a nosa imaxe do universo son agora reliquias inservíbeis, non tanto pola chegada de novos instrumentos mais potentes, como por ficaren en observatorios asolagados polo brillo crecente das poboacións próximas. E nin sequera os telescopios espaciais que operan fóra da atmosfera van resolver este problema, xa que sen acceso á inspiración que nos proporcionan os firmamentos cheos de estrelas, que rapaces e rapazas han descubrir a súa vocación polo estudo do universo? Do mesmo xeito que non hai mariñeiros sen mar ou naturalistas sen natureza, non pode haber astrónomos sen estrelas.
A contaminación luminosa avanza como a marea, ocupando cada espazo sen atopar barreiras, disfrazada de progreso, e mesmo presentándose como o triunfo das luces da ilustración e o desenvolvemento técnico contra a escuridade dun pasado de tebras. Mais a noite non é inimiga de ninguén, senón unha parte fundamental da experiencia de sermos humanos.
* * *
Marcos Pérez é director técnico da Casa das Ciencias e Planetario da Coruña e membro da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. O artigo foi escrito para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016.

Question 22

Boletín de Divulgación Astronómica da IAU: Novembro 2016 #1

Accepted Answer

Boletín de Divulgación Astronómica da Unión Astronómica Internacional (IAU)
Novembro 2016 #1
Neste boletín:
0) Nota dos editores
1) Premio de Doutoramento da IAU
2) Oficina da IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD) Boletín #14
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Indonesia
4) Desafío Europeo Astro Pi: deseña o teu experimento na Estación Espacial Internacional
5) Programa de Financiamento para a Participación do Público Europlanet
6) Libro de Introdución á Astronomía de uso libre
7) Concurso do Telescopio Mundial da American Astronomical Society (AAS)
8) Portal de contratación do Observatorio Europeo do Sur (ESO)
9) Encontros e actividades globais
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
0) Nota dos editores
Nesta edición aprenderemos máis sobre o Desafío Astro Pi promovido pola Axencia Espacial Europea, o concurso do Telescopio Mundial da Sociedade Astronómica Americana e o programa de financiamento para a participación do público Europlanet. E non esquecemos que está xa na rede o boletín #14 da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento. Feliz lectura!
Queremos unha vez máis dar as grazas aos tradutores do boletín de divulgación astronómica da IAU polo seu apoio para levar todas as novas de educación e divulgación astronómica á comunidade. O equipo desexaría estender este agradecemento a todos os afeccionados á astronomía en todo o mundo que comparten con nós novas dos seus países. Sentímonos inspirados polas actividades que promovedes, pola vosa creatividade e esforzo. E non esquecemos os nosos Contactos de Divulgación Nacional (NOCs) que seguen a mandarnos información das accións e actividades dos seus países respectivos; neste número salientamos as novas que veñen de Indonesia.
Para rematar, non esquezades gozar da Lúa o 14 de novembro e compartir a vosa experiencia tanto como poidades coa xente de todo o planeta!
Ceos despexados!
O equipo da Oficina para a Divulgación da Astronomía da IAU
1) Premio de Doutoramento da IAU
A Unión Astronómica Internacional anunciou un novo premio, o Premio de Doutoramento IAU, para recoñecer a excelencia dos achados científicos en astronomía en todo o mundo. Calquera que rematase un doutorado no último ano pode postularse para o premio antes do 15 de decembro. As solicitudes poden formularse a través de calquera das nove seccións da IAU, unha delas a Sección de Educación, Divulgación e Patrimonio. Cada ano outorgaremos un premio nun destes campos: educación astronómica, comunicación astronómica e historia ou patrimonio astronómico.
Podedes ler aquí o anuncio oficial do premio: http://www.iau.org/news/announcements/detail/ann16044/
2) Boletín #14 da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD)
O boletín #14 da OAD IAU está agora na rede. Publícao cada trimestre a Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD) e nel podes aprender cousas sobre as últimas actividades do OAD. Entre os aspectos máis destacados deste número está a participación da OAD na Conferencia da Casa Branca e os Proxectos Visitantes do OAD.
Podes ler máis aquí: http://bit.ly/2fk8YWD.
O boletín está tamén dispoñible en formato PDF no sitio web da Oficina IAU de Astronomía para o Desenvolvemento (OAD): www.astro4dev.org/media/newsletters/.
3) Espazo de contacto da divulgación nacional (NOC): novas de Indonesia
a) Concurso de ensaio astronómico &#8211; LEAP
langitselatan é un grupo indonesio de educación e divulgación da astronomía que emprega Internet para comunicar astronomía e realiza accións de aprendizaxe e práctica na astronomía. langitselatan (LS) convida o público indonesio a participar no “Lomba Esai Astronomi Populer” ou LEAP, un concurso de ensaio astronómico. O obxectivo deste concurso é promover o coñecemento da astronomía entre o público xeral en Indonesia e inspiralos para que compartan o que saben, os seus soños e as súas opinións sobre a astronomía. O concurso está aberto até o 20 de novembro de 2016 e o resultado anunciarase o 5 de decembro de 2016.
Toda a información respecto desta actividade pode atoparse (en indonesio) aquí: http://langitselatan.com/leap
4) Desafío Europeo Astro Pi: deseña o teu experimento na Estación Espacial Internacional (ISS)
Astro Pi é o nome dun pequeno computador desenvolvido pola Fundación Raspberry Pi en colaboración coa Axencia Espacial do Reino Unido e a Axencia Espacial Europea (ESA). Dous destes ordenadores están a bordo da ISS para uso dos estudantes. O Desafío Europeo Astro Pi convida a estudantes de escolas e institutos a deseñar un experimento científico que poida desenvolverse empregando os sensores de Astro Pi e a escribir o código informático para programar o Astro Pi para que execute o experimento na ISS. A data límite para rexistrarse é o 13 de novembro de 2016.
Podes ler máis sobre este desafío aquí: http://bit.ly/2f7VQ97
5) Programa de Financiamento para a Participación do Público Europlanet
Europlanet é un proxecto que xunta institucións de investigación e empresas activas na investigación de ciencia planetaria en Europa e o resto do mundo. Hai pouco abriuse o prazo de solicitudes para o Programa de Financiamento para a Participación do Público Europlanet 2017. Ofrecerá apoios de entre 5000 e 15000 euros para o financiamento de proxectos que acheguen ao público a ciencia planetaria. A través deste programa de financiamento, Europlanet alenta novas maneiras de traer a ciencia planetaria a audiencias de toda Europa e servir de inspiración a unha nova xeración de científicos e enxeñeiros. As solicitudes están abertas até o 31 de xaneiro de 2017.
Máis información: http://www.europlanet-eu.org/outreach/funding-scheme/
6) Libro de Introdución á Astronomía de uso libre
Un novo manual de iniciación titulado “Astronomía” vén de ser publicado por OpenStax, un proxecto internacional sen ánimo de lucro que desenvolve libros de texto introdutorios de grande calidade que está a libre disposición dos estudantes. A editorial está apoiada por diversas fundacións (entre elas as fundacións Gates e Hewlett) e o libro benefíciase das achegas de máis de 75 astrónomos e educadores en astronomía, asegurando que o texto está actualizado, é rigoroso e ten solidez educativa.
O libro é gratuíto para estudantes e profesores na súa versión electrónica e pode atoparse aquí: https://openstax.org/details/astronomy.
7) Concurso do Telescopio Mundial da American Astronomical Society (AAS)
A Sociedade Astronómica Americana (American Astronomical Society, AAS) promove unha competición para crear as mellores experiencias visuais usando o sistema de Telescopio Mundial da American Astronomical Society (AAS-WWT). Se ti es un usuario experimentado do WWT e creaches un tour WWT, un módulo interactivo para sitios web ou un vídeo, ou se es un usuario novo do WWT mais tes unha historia astronómica que contar, presenta a túa solicitude en calquera destas tres categorías: Investigación, Educación ou Planetario. A competición está aberta a todas as persoas e acéptanse solicitudes até as 5 p.m. do 16 de decembro, horario do leste dos EEUU.
Máis información aquí: http://worldwidetelescope.org/news/2016wwtprize
8) Portal de contratación do Observatorio Europeo do Sur (ESO)
ESO anuncia convocatorias de traballo no seu portal de contratación. Isto dá a oportunidade de traballar nun ambiente verdadeiramente internacional, con acceso a tecnoloxía de vangarda e investigación científica de fronteira. ESO esfórzase en atraer e fixar o talento excepcional para soster o seu desenvolvemento como líder mundial en astronomía, contratando persoas que demostran unha variedade de grandes aptitudes, entre elas a integridade, excelencia académica, iniciativa, capacidade para resolver problemas e liderado. Hai agora sete postos de traballo convocados na ESO, un deles de astrónomo investigador e outro como bolseiro de xornalismo científico.
Máis información sobre as oportunidades de traballo do ESO: https://recruitment.eso.org/
9) Encontros e actividades globais
Aquí tes unha listaxe de conferencias e actividades sobre educación e investigación astronómica en todo o mundo.
a) Engadidos hai pouco
10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: 6-8 de abril, 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
b) Próximas actividades
a) IX Conferencia Internacional de Astronomía Oriental
Data: 15–18 de novembro, 2016
Lugar: Pune, India
Máis información: icoa2016.tifr.res.in
b) Rede Astronómica do Sueste Asiático (Southeast Asia Astronomical Network, SEAAN)
Data: 12 e 13 de novembro, 2016
Lugar: Hanoi, Vietnam
Máis información: https://vnsc.org.vn/seaan2016
c) Campamento Astronómico ESO
Data: do 26 de decembro de 2016 ao 1 de xaneiro de 2017
Lugar: Aosta Valley, Italy.
Máis información: http://www.eso.org/public/announcements/ann16031/
d) 7º Festival Internacional da Visualización da Ciencia &#8211; Dome Fest
Data: 5-7 marzo, 2017
Lugar: Tokyo, Japan
Máis información: http://ifsv.org/en/index.html
e) 10º Encontro Internacional de Astronomía e Astronáutica
Data: 6-8 de abril, 2017
Lugar: Campos, RJ, Brazil
Máis información: http://bit.ly/2e3Gj5k
f) Sociedade Planetaria Internacional
Data: 1–6 de xullo, 2017
Lugar: Toulouse, France
Máis información: http://www.ips-planetarium.org/page/IPS2018Toulouse
g) 13º Encontro Rexional Asia-Pacífico (APRIM 2017)
Data: 3–7 de xullo, 2017
Lugar: Taipei, Taiwan
Máis información: http://www.aprim2017.tw/
h) Simposio Internacional de Educación en Astronomía e Astrobioloxía
Data: 3–8 de xullo, 2017
Lugar: Utrecht, Netherlands
Máis información: http://ise2a.uu.nl/
Esquecemos algo? Entón comparte os teus encontros sobre educación e divulgación astronómica con nós vía outreach@iau.org.
10) Boletín de Divulgación Astronómica da IAU noutros idiomas
a) Traducións ao serbio, pola doutora Liliana Gracanin de Serbia: https://twitter.com/IAU_srpski;
b) Tradución ao español, por ASAFILE, Asociación de Astrónomos Aficionados de León, Nicaragua: http://asafile.blogspot.jp/p/blog-page_12.html;
[só números antigos] En español, pola Sociedad Española de Astronomía: http://www.sea-astronomia.es/drupal/content/newsletter-iau-noc;
c) Se queres recibir a tradución ao xaponés do boletín, subscríbete á Asociación Xaponesa de Astrónomos Afeccionados aquí: http://www.jaaa-astro.jp/jaaa-ml.html;
Se estás interesado en traducir o noso boletín ao teu idioma, por favor contacta con nós vía outreach@iau.org.
11) Contribucións ao Boletín de Divulgación da IAU 2016
Na Oficina de Divulgación Astronómica da IAU sempre estamos buscando noticias sobre educación e divulgación astronómica en todo o mundo. Por favor, continuade compartindo as vosas historias con nós en 2016! Se estás organizando actividades a gran escala a nivel rexional ou internacional, ofreces postos de traballo de educación e comunicación da astronomía, tes proxectos innovadores ou historias inspiradoras, buscas colaboración ProAm en astronomía ou creaches recursos educativos, fáinolo saber por correo electrónico: outreach@iau.org.
Tradución: Martin Pawley (Agrupación Ío). Podes consultar o boletín en inglés nesta ligazón.

Question 23

Contaminación luminosa: un reto para a investigación científica

Accepted Answer

por Salva Bará
A Coruña dende a ISS, detalle. Fonte: NASA (ISS045-E-161487)
Cando o astrónomo Merle F. Walker, a comezos da década dos 70, constataba con abraio os demoledores efectos da (mala) iluminación nocturna sobre as posibilidades de observar as estrelas, pouco podía imaxinar que a contaminación luminosa entraría algún día a formar parte da axenda científica. Hoxe, investigadoras e investigadores de moi diversas áreas do coñecemento e de todos os recantos do planeta xuntan os seus esforzos para coñecer mellor as causas e consecuencias deste problema e as estratexias que se poden poñer en práctica para minimizar os seus efectos.
Esta investigación é esencialmente cooperativa e interdisciplinar. As causas da contaminación luminosa teñen as súas raíces nunha resposta incorrecta á necesidade humana de iluminación, favorecida por unha desbaldidora e insostible cultura da luz e unha industria especializada en xerar novas demandas alén das razoablemente necesarias. Os seus efectos negativos afectan directamente ao medio ambiente, á saúde humana, á xestión da enerxía, ás economías locais, ao patrimonio cultural inmaterial&#8230; Non é pois de estrañar que a colaboración entre investigadores de diferentes especialidades sexa intensa. Os interrogantes son múltiples, urxentes e importantes: necesitamos coñecer mellor como se propaga a contaminación luminosa a través dunha atmosfera cambiante para acabar afectando a lugares situados a ducias e mesmo centos de quilómetros das vilas e cidades que a orixinan; como afecta a iluminación artificial nocturna aos procesos metabólicos, reprodutivos e de procura de alimento das diferentes especies biolóxicas, ás súas migracións e orientación, ás relacións predador-presa e á dinámica global das poboacións e ecosistemas.
Precisamos avanzar no coñecemento da complexa relación entre a iluminación artificial e a saúde humana, un campo de investigación tremendamente activo dende que en 2002 o equipo de David Berson, na universidade de Brown, descubrise as células retinianas que achegan ao cerebro a información específica sobre os niveis de luz ambiente, información que é esencial para a regulación circadiana. Cómpre investigarmos en fontes de luz máis efectivas e sostibles, alén de intentar aumentar a mera eficiencia enerxética. E necesitamos continuar desenvolvendo instrumentos de medida, fiables e de baixo custo, que permitan monitorizar con precisión os niveis de contaminación luminosa a nivel do chan, complementando así os datos que xa recibimos dende diferentes satélites situados en órbita terrestre, entre eles a Estación Espacial Internacional.
Galiza e a rexión Norte de Portugal contan con investigadores e investigadoras implicadas no problema da contaminación luminosa nas universidades da Coruña, Vigo, Politécnica de Porto e Santiago de Compostela. Hai nesta última un laboratorio de investigación específico, dende o que se coordinan diversas campañas de medida da calidade do ceo. Galiza conta tamén cunha das principais redes existentes a nivel mundial para a medida e monitorización do brillo antropoxénico do ceo nocturno. Esta rede, operada por MeteoGalicia en colaboración coa USC, está formada por detectores instalados en catorce estacións meteorolóxicas que proporcionan información, en aberto e en tempo real, sobre os niveis de contaminación luminosa en localizacións distribuídas ao longo da banda atlántica e nas montañas orientais do noso país.
A contaminación luminosa é tamén un vizoso campo de iniciativas de ciencia cidadá. Calquera persoa interesada pode contribuír ao esforzo científico colectivo usando simplemente a súa vista ou axudándose de instrumentos de baixo custo. Campañas como Globe at Night, TimeLine, ou Cities at Night, as dúas primeiras con materiais en galego, permiten achegar datos fundamentais á comunidade científica para coñecer a situación actual e poder monitorizar a súa evolución temporal a medio e longo prazo.
* * *
Salva Bará é profesor titular da área de Óptica da USC. O artigo foi escrito para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016. No arquivo do noso blog podes ler tamén esta listaxe de libros recomendados polo autor sobre contaminación luminosa.

Question 24

Entrevista a Fabio Falchi: «A contaminación luminosa debe ser afrontada con urxencia, pois xa se excederon todos os límites tolerábeis»

Accepted Answer

Fabio Falchi. Foto: Riccardo Furgoni
A publicación en xuño da nova edición do Atlas Mundial do Brillo do Ceo introduciu nos medios de comunicación titulares tan rechamantes coma desoladores: o 80% da poboación mundial convive con ceos afectados pola contaminación luminosa. Falamos co coordinador do Atlas, Fabio Falchi, profesor dun instituto técnico en Mantova (Italia) e investigador no seu tempo libre no ISTIL, Istituto di Scienza e Tecnologia dell’Inquinamento Luminoso. Un verdadeiro titán na loita polos ceos escuros.
Por que debemos estar preocupados pola contaminación luminosa?
Desde o punto de vista ecolóxico, a contaminación luminosa é o problema máis espallado e tamén o máis ignorado. Ten fortes consecuencias ambientais na ecoloxía do comportamento das poboacións; modifica os hábitos de alimentación, apareamento, migración, comunicación, competencia e predación. Aínda máis, os médicos empezan a mostrar preocupación polo efecto da exposición á luz cando o noso corpo debería estar na escuridade. Estudos recentes atoparon que a iluminación residencial nocturna máis brillante está asociada á redución da calidade e duración do sono, e en consecuencia un sono excesivo que limita o bo funcionamento diúrno. Outras enfermidades parecen estar conectadas coa luz pola noite, como certos tipos de cancro e a obesidade. A American Medical Association publicou en xuño un informe alertando dos efectos adversos da luz pola noite, especialmente a que posúe compoñente azul, típica dos LED brancos que se empregan hoxe.
Como nace o teu interese e preocupación polo tema?
É unha longa historia. Na adolescencia lin sobre contaminación luminosa e de inmediato conmocionoume o absurdo do asunto. Para a miña tese en Física traballei na xeración dos primeiros mapas [de contaminación luminosa] a partir de datos de satélite, usados para modelar a propagación da luz na atmosfera; xa hai diso vinte anos. O meu titor, Dr. Pierantonio Cinzano, desenvolveu os modelos que logo usamos para posteriores investigacións, incluídos o Atlas de 2001 e o de 2016.
Na altura do primeiro Atlas, da autoría de Cinzano, Chris Elvidge e máis eu (PDF, 650KB), pensabamos facer unha nova edición periodicamente. Logo as cousas non foron así. Nin eu nin Cinzano traballabamos na investigación, aínda que nos gustaría! Traballando só no tempo libre só agora puidemos obter resultados. Por suposto, grazas á axuda de todos os autores.
Fálanos do Atlas de 2016. Por que era necesaria unha actualización?
O primeiro Atlas é de hai quince anos e os datos de satélite que empregamos eran de 1996-1997. O novo é un paso de xigante en todos os aspectos, temos mellores datos de satélite con moita máis resolución, mellores modelos e técnicas de computación e unha mellor calibración grazas a miles de medicións de brillo do ceo. Na calibración do Atlas foi moi importante o traballo de dous grupos de investigadores españois, un da Complutense de Madrid co profesor Jaime Zamoramo e o Dr. Alejandro Sánchez de Miguel, e outro no Parc Astronòmic Montsec, co Dr. Salvador Ribas.
Que conclusións extraes do Atlas 2016?
A principal conclusión que sacamos do Atlas e das estatísticas de contaminación luminosa é que o problema debe ser afrontado con urxencia, pois xa se excederon todos os límites tolerábeis. Non pode ser que en practicamente toda Europa non haxa ningún lugar sen contaminación! As solucións existen e son coñecidas, mais aínda non se aplican. Co paso ao LED, impulsado pola industria, está perdéndose unha ocasión fundamental para diminuír o problema. Ao contrario, estámolo aumentando pola forte compoñente azul dos LED brancos que se instalan en substitución das lámpadas de sodio.
Cal é o estado do problema en España e Portugal?
A península ibérica está extremadamente contaminada. No estado español a totalidade da poboación vive baixo ceo contaminado desde o punto de vista astronómico, tres cuartas partes non ven a Vía Láctea onde viven (a media na UE é o 60%) e un 40% viven en lugares con tanta contaminación luminosa que seguen activos os conos cando se observa o ceo nocturno (na UE, o 20%). En Portugal a situación é case idéntica. En termos do territorio, o Estado español está un pouco mellor que Portugal, con vastas zonas pouco poboadas que teñen ceos bastante escuros.
O gran problema do Estado español (e de Italia) é que a contaminación per cápita é elevadísima. Basta comparar Madrid con Berlín para darse conta. Son cidades coa mesma poboación, mais a capital española ten moita máis contaminación cá alemá.
Iluminamos demasiado. Canto é “demasiado”?
É demasiado en canto se supera o nivel mínimo necesario para o que hai que facer. Por exemplo, non é preciso poder ler o xornal no medio da rúa, a iluminación só debe servir para evitar eventuais obstáculos. Non podemos iluminar toda a noite aínda que non haxa ninguén a utilizar as luces. É unha dilapidación de recursos inmensa.
Como ves o futuro próximo respecto da contaminación luminosa?
A curto prazo aumentará seguramente, sobre todo por culpa dos novos LED brancos. En canto aumente o coñecemento do problema, con todo o relativo á produción de melatonina, imaxino que a xente comezará a preocuparse e a entender que a luz pola noite é un contaminante. A longo prazo até é posíbel que volvamos a niveis máis soportábeis. Existe xa a tecnoloxía para diminuír polo menos dez veces o nivel de contaminación actual, sen poñer a cidade completamente ás escuras.
Na actualidade vemos a instalación masiva de lámpadas LED. É unha boa decisión?
A migración a esta tecnoloxía non está reducindo a contaminación luminosa, senón ao contrario. Para ser unha solución, a iluminación LED debería usarse empregando as mellores propiedades destas luces, o feito de que poden acenderse inmediatamente e regular até niveis moi baixos. Poderíamos apostar en ter luz só onde é estritamente necesaria, co horario correcto e con intensidades máis baixas que as instaladas hoxe. No pasado todas as melloras de eficiencia provocaron un incremento do consumo de enerxía e con el un incremento maior da luz no ambiente nocturno. Desta vez, se non se corrixe, a transición á luz LED dará o mesmo resultado.
Hai outro aspecto máis, as novas instalacións de luz LED teñen un único obxectivo: a eficiencia enerxética. Non podemos pensar na eficiencia enerxética coma nun “Santo Grial”. A maior eficiencia hoxe obtense co LED branco frío, que é xusto o tipo de LED que ten máis compoñente azul, a que trae peores consecuencias para o ceo e os ritmos circadianos. Baixando un pouco a eficiencia podemos conseguir luz branca máis cálida e LED máis acolledores ou LED que case non teñen compoñente azul (LED PC ámbar, por exemplo).
Como debe enfocarse, na túa opinión, a divulgación ante a cidadanía deste problema?
Até agora viuse como algo que atinxe só os amantes da astronomía. Non é así, é un problema cultural para todos e un problema ambiental de máxima importancia. A xente debe ser informada de todos os aspectos negativos do uso da luz artificial na noite. Hoxe só coñece os positivos ou os considerados positivos, como os relativos á seguridade. As últimas investigacións móstrannos que a seguridade das persoas e a seguridade nas estradas non depende en absoluto da luz artificial.
Cal é o “mínimo” que lle deberíamos esixir aos nosos representantes políticos na loita contra a contaminación luminosa?
Para empezar, que imiten o que se fixo en Italia, onde gran parte das rexións adoptaron leis contra a contaminación luminosa. E con iso a contaminación non diminuíu, mais polo menos non aumentou nos últimos quince anos. Para reducir a contaminación basta seguir coidadosamente estas suxestións: non permitir luminarias que envíen luz directamente por riba da horizontal; non dilapidar fluxo luminoso fóra da zona que debe ser iluminada; evitar a iluminación excesiva; apagar as luces cando a zona non está en uso; apostar primeiro no crecemento cero do fluxo total instalado e logo na redución, como se fai con todos os outros contaminantes; e limitar severamente a luz azul, de lonxitude de onda corta. A luz non pode verse, como até agora, como unha cousa positiva “per se”; a luz, coma calquera outro contaminante, debe estar sometida a control coidadoso.
Hai case vinte anos que empezou a actividade da asociación Cielo Buio, da que es presidente. Podes facernos un balanzo deste tempo?
A nosa maior vitoria foi a aprobación de quince leis rexionais eficaces, con parámetros técnicos capaces de deter o aumento da contaminación luminosa. A derrota é que as leis a miúdo non se aplican, sobre todo no ámbito privado. Isto ten que ver co feito de que case ningún astrónomo afeccionado denuncia a contaminación ante os Concellos. Ademais, estamos perdendo a batalla da substitución das lámpadas de sodio polos novos LED brancos, moi contaminantes. Conseguimos facer entender que as luminarias deben estar totalmente apantalladas, mais non conseguimos que diminuíse o seu número. Cos anos seguiron aparecendo novas instalacións.
Sen CieloBuio hoxe Italia tería unha contaminación luminosa como mínimo o duplo da que xa ten, que é altísima (somos o país do G20 co territorio máis contaminado). O traballo das asociacións é fundamental. Sen elas as cousas serían moito peor, sobre todo no que atinxe á toma de conciencia do problema.
* * *
Entrevista a Fabio Falchi realizada por correo electrónico por Martin Pawley. Foi feita para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016.

Question 25

Luz, escuridade e ramificacións

Accepted Answer

O abuso da iluminación pon en risco o patrimonio natural da noite
por Juan Antonio Alduncin
A iluminación artificial é un dos grandes logros técnicos da Humanidade. É obvio que trouxo beneficios e melloras na calidade de vida e se tomou como signo de modernidade desde que, superada a Idade Media, empezou a establecerse a iluminación pública nas cidades.
A contaminación luminosa detectouse como problema cara á metade do século XX. Daquela foron os astrónomos profesionais os primeiros en acusalo, cando a actividade de grandes observatorios empezou a verse afectada polo crecente resplandor das urbes próximas. Cos anos, a expansión da iluminación continuou até niveis insospeitados e tamén os astrónomos afeccionados empezaron a padecelo: xa pola década dos 70 e 80 había dificultades para ver o firmamento nocturno en moitas periferias urbanas. Durante moito tempo a cuestión pareceu só un atranco para a visión do ceo, sen máis connotacións. Aínda limitándose a iso adquiría un verniz de monstruosidade, porque ameazaba con cargarse a visión do firmamento, o escenario máis grande e fermoso da natureza, ademais de terreo do máximo interese para a investigación e a ciencia. A sensibilidade cara a este problema, e a necesidade de denuncialo e de buscarlle solucións, propiciou que entrasen en acción grupos como International Dark-Sky Association, ou como Cel Fosc, “Asociación contra la contaminación lumínica”.
Agora ben, o uso cada vez máis intenso e extenso da iluminación veu provocar problemas máis aló dos que afectaban á astronomía. Pronto se viu que a iluminación artificial do medio nocturno, con resplandores que pasan os límites das áreas urbanas, perturba as condutas de multitude de especies, desde insectos até réptiles e aves. Respecto diso debemos pensar que unha gran parte dos seres vivos da Terra son nocturnos e o seu hábitat require de escuridade natural durante a noite.
Dentro mesmo das vías urbanas, onde a iluminación é necesaria ante todo por razóns de seguridade nocturna, evidenciouse que moitas iluminacións son de deseño nefasto: ademais de non aproveitar eficientemente a luz e de provocar exceso de contaminación luminosa resultan cegadoras e, que paradoxo, contribúen a unha peor visión. De modo que a sensación de seguridade que infunden ao cidadán é falsa, enganosa.
O uso racional da enerxía é outra cuestión que entronca de manei-ra directa co asunto. Iluminación implica consumo de electricidade, que é custosa, e xérase na súa maior parte de fontes contaminantes (como as centrais térmicas e nucleares). Os excesos de iluminación supoñen un malgasto económico e emisión inútil de contaminantes (CO2, residuos radioactivos). Resultou que as solucións para evitar a contaminación luminosa son tamén as que conducen a unha iluminación eficiente e a un consumo enerxético óptimo, reducindo as emisións de contaminantes.
Indo máis aló nos efectos da luz, desde o sector médico púxose de relevo como a luz artificial inhibe a produción de melatonina no noso corpo. Esta é unha hormona con importantes funcións: regulación do ritmo do organismo no ciclo día/noite (circadiano), calidade do sono, control do envellecemento celular, protección contra certos tipos de depresión e de cancro&#8230; Vivir en ambientes onde a escuridade nocturna natural está abolida polos excesos da iluminación pode levar mesmo a fallos na nosa saúde.
O que aprendemos logo de anos afrontando a cuestión pódese sintetizar así: tanto a escuridade natural do medio ambiente nocturno como a iluminación artificial dos espazos habitados son necesarias e por tanto debe buscarse o punto de equilibrio en que coexistan. A escuridade nocturna é un valor esencial do medio ambiente e débese preservar en todos aqueles espazos e tempos en que a iluminación non sexa realmente necesaria. E a iluminación artificial ten que cinguirse aos lugares e horarios en que poida ser útil. Deseñado con intelixencia, focalizado onde é preciso, coa intensidade xusta, sen excesos. Usando os tipos de luz menos agresivos co medio ambiente nocturno. E reducindo a súa potencia, apagándoa incluso, nos horarios en que ningunha actividade xustifique a súa presenza.
Por razóns culturais que veñen dos remotos tempos en que non tiñamos luz, tendemos a valorar a iluminación artificial de modo ilimitado, até chegar aos grandes abusos do mesmo.
Por razóns culturais do século XXI, en que estamos a pór en risco de extinción o ben natural das noites terrestres, debemos ser sumamente prudentes, cautelosos, no uso da luz artificial. Aínda estamos moi lonxe de logralo.
* * *
Juan Antonio Alduncin é membro de Cel Fosc, Asociación contra la contaminación lumínica. O artigo foi escrito para o caderno “A Fondo” dedicado á contaminación luminosa que publicou o semanario Sermos Galiza o 22 de setembro de 2016.

Question 26

"Coñecer o escuro", un poema de Wendell Berry

Accepted Answer

Coñecer o escuro
Entrar no escuro cunha luz é coñecer a luz.
Coñecer o escuro, ir ás escuras. Ir sen ver
para atopar que tamén o escuro ha cantar e florecer,
e que o percorren escuros pés e escuras ás.
Wendell Berry. Tradución ao galego de Estíbaliz Espinosa.
* * * * *
Wendell Berry naceu en Henry County, Kentucky (EEUU) en 1934. Foi profesor en diversas universidades e leva escritos máis de corenta libros de ficción, ensaio e poesía. Vive e traballa coa súa esposa, Tanya Berry, nunha granxa en Port Royal, Kentucky. O poema &#8220;To Know the Dark&#8221; forma parte do seu libro &#8220;Farming: a handbook&#8221; (1970):
To go in the dark with a light is to know the light.
To know the dark, go dark. Go without sight,
and find that the dark, too, blooms and sings,
and is traveled by dark feet and dark wings.

Question 27

A Agrupación Ío inaugura na Coruña unha exposición sobre contaminación luminosa

Accepted Answer

-A exposición estará no Centro Cívico do Castrillón (Praza Pablo Iglesias, A Coruña) do 18 ao 30 de outubro

A partir do martes 18 de outubro o Centro Cívico do Castrillón acolle unha exposición sobre contaminación luminosa elaborada pola Agrupación Astronómica Coruñesa Ío. A través de seis paneis de gran formato profusamente ilustrados a mostra explora o impacto na saúde e no medio ambiente do abuso da luz artificial pola noite así como a dilapidación de enerxía e diñeiro que supón. Tamén reflexiona sobre a perda cultural asociada á desaparición do firmamento nocturno e apunta solucións, moi fáciles de executar, para garantir unha iluminación eficaz e sostenible.
A exposición compleméntase con outras accións divulgativas sobre este problema. O martes 25 no auditorio do centro cívico do Castrillón, a partir das 19:30, terá lugar unha charla sobre o tema baixo o título “En defensa do ceo nocturno”. Antes, este mesmo venres 21 ás 20:00, a Agrupación Ío ofrecerá unha charla sobre contaminación luminosa no local da Asociación de Veciños de Monte Alto.
A exposición sobre contaminación luminosa, de cuxo deseño gráfico se encargou Marta Cortacans, contou para a súa produción co apoio da Concellaría de Cultura do Concello da Coruña.

Question 28

Revista Astronomía, Premio Prisma Especial do Xurado 2016

Accepted Answer

Acaban de anunciarse os gañadores dos Premios Prisma á Divulgación 2016 e recibimos a feliz noticia de que o Premio Especial do Xurado foi para a Revista Astronomía. Vaian dende aquí os nosos parabéns aos que fan posíbel esta indispensábel publicación mes tras mes dende hai 31 anos, e de maneira moi especial ao seu director, Ángel Gómez Roldán. A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío foi unha das entidades que apoiou a candidatura da revista a dito premio. Compartimos a continuación a carta de apoio que en agosto enviamos aos Museos Científicos Coruñeses xunto á correspondente ficha de inscrición:
CANDIDATURA DA REVISTA &#8220;ASTRONOMÍA&#8221; AO PREMIO ESPECIAL DO XURADO PRISMAS 2016, PRESENTADA POLA AGRUPACIÓN ASTRONÓMICA CORUÑESA ÍO.
Decembro de 1985. Chega aos quioscos de toda España unha revista nova titulada Tribuna de Astronomía. O editorial daquel primeiro número non deixaba dúbidas do esforzado que foi aquel parto feliz:

Al fin estamos en la calle. Después de mil sinsabores, TRIBUNA DE ASTRONOMÍA aparece con su número 1. Ello ha sido posible gracias, en primer lugar, a nuestro equipo de colaboradores, que además de quemarse las pestañas delante del ocular, ha tenido que aporrear la máquina de escribir. En segundo lugar, gracias a todos los que nos han ayudado con sus ánimos y críticas; y también, por qué no, a aquellos que pensando que en España existe un mercado de aficionados a la astronomía, desconfían de la viabilidad de un proyecto como este&#8230;

O lector daquel 1985 no que os artigos se escribían en máquinas de escribir -Internet era aínda un soño de futuro- atopaba, por 200 pesetas, unha revista que falaba do cometa Halley que ao ano seguinte crearía tanta expectación, de Alfonso X o Sabio, “Rei e Astrónomo”, ou das ferramentas informáticas que facilitaban os cálculos astronómicos. A viabilidade foise confirmando cos feitos, mes tras mes, número tras número.
En 1999 as dúas revistas de referencia en España, Tribuna de Astronomía e Universo, fusionáronse para dar lugar a Tribuna de astronomía y universo, que uns anos despois simplificou o seu nome no actual AstronomíA. Unha revista que agora xa non é só de papel, pois tamén ten versión dixital, e que no seu trixésimo primeiro ano de vida segue sendo a mellor compañeira posíbel para os afeccionados en España. 31 anos de publicación ininterrompida: un mérito heroico para calquera revista, para canto máis unha de divulgación científica. 
Onte, hoxe e mañá AstronomíA abre as súas páxinas a autores maioritariamente españois ou do mundo de fala hispana. A astronomía profesional e a astronomía amadora, o traballo científico punteiro e o labor entusiasta das asociacións astronómicas, todo encontra un oco nas páxinas dunha revista exemplar, esencial para saber o que pasou nestas tres décadas. Se hai unha parcela de coñecemento onde o labor dos profesionais e o dos afeccionados pode alimentarse e apoiarse mutuamente para producir resultados extraordinarios, esa é a astronomía. Nos seus 31 anos de vida a revista esforzouse en estimular eses contactos e favorecer e saudar toda sorte de iniciativas ProAm. A revista é colaboradora, ademais, da Sociedad Española de Astronomía e, dende o seu aínda recente nacemento, da Federación de Asociaciones Astronómicas de España, de cuxa fundación participou -dicímolo con orgullo- a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío.
AstronomíA alenta e promove a divulgación da astronomía; polas súas páxinas -ás veces, ao seu abeiro- pasaron e se formaron algúns dos mellores divulgadores que desta materia hai en España. AstronomíA é tamén destino habitual dos excepcionais froitos fotográficos de grandes creadores -algúns moi recoñecidos, outros máis anónimos- que teñen no firmamento e os obxectos celestes o seu principal obxectivo. 
A ciencia do futuro contada en tempo presente. O relato do que pode verse no ceo cada noite, contado de forma que resulte igualmente satisfactoria para o afeccionado máis esixente e para o que está empezando. As historias grandes e pequenas dunha ciencia tan antiga como a humanidade. Todo iso e máis é a revista AstronomíA, unha revista que os afeccionados sentimos nosa. Na Agrupación Astronómica Coruñesa Ío pensamos que a concesión do Premio Especial do Xurado dos Prismas 2016 á revista AstronomíA sería un acto elemental de xustiza. Rogamos ao xurado dos Prismas que avalíe e recoñeza os máis que sobrados méritos acumulados ao longo de case catrocentas lunacións.

Question 29

Curso de iniciación á astronomía: conceptos básicos

Accepted Answer

A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza un ciclo de charlas e obradoiros de iniciación á astronomía que contará con diversos cursos independientes dirixidos a aficionadas e aficionados á astronomía.
No primeiro curso, da man de Óscar Blanco, aproximarémonos a conceptos básicos de astronomía:

astronomía na historia: astronomía como primeira ciencia da humanidade, evolución ao longo dos séculos.
mecánica celeste: coordenadas, bóveda celeste e o movemento do ceo, movementos da Terra, movementos da Lúa, natureza dos eclipses, ceos en distintas latitudes, calendarios.
breve estrutura do universo (escalas, tamaños, distancias): obxectos no ceo e a súa clasificación.
astrofísica: etapas vitais das estrelas.

Terá lugar o vindeiro sábado 15 de outubro de 10h a 14h no Fórum Metropolitano (R/ Río de Monelos, 1,  A Coruña).
A actividade ten carácter gratuito e un número de prazas limitado, polo que para asistir é preciso inscribirse no seguinte formulario: https://goo.gl/forms/U0SvUEEYXzLFZMhq2 (se queres acudir con amigos ou familiarias cubre un formulario por persoa interesada).
A asignación de prazas comunicarase mediante correo electrónico o xoves 13 de outubro.

Question 30

Sobre linternas rojas

Accepted Answer

Uno de los accesorios que todos usamos cuando observamos es una linterna roja.
Aunque una vez adaptados a la oscuridad vemos lo suficiente como para percibir lo que nos rodea, la luz ambiental en condiciones de observación es insuficiente para ciertas cosas, como leer, consultar cartas, manipular con precisión objetos pequeños; así que lamentablemente necesitamos una fuente de luz extra.
Para esto se usan linternas rojas. Pero hay que tener en cuenta que, contrariamente a la opinión de algunos, la luz roja SÍ deslumbra&#8230;
Lo que pasa es que, a misma intensidad, una luz roja deslumbra MENOS que la luz blanca.
Esto es: una luz roja intensa deslumbra MÁS que una luz blanca tenue. Pero una luz roja deslumbra MENOS que una blanca DE LA MISMA INTENSIDAD.
Quiere esto decir que para mantener en la medida de lo posible la adaptación a la intensidad debemos:
1.- Usar una luz de la MENOR intensidad posible.
2.- Que esa luz sea roja.
Nótese que la mayoría de los frontales rojos que usan muchos aficionados son demasiado intensos (al menos, para usarlos en un cielo decente).
Y he aquí otro punto importante: la cantidad mínima de luz que necesitamos puede variar según la situación. Por eso es muy interesante que la intensidad de nuestra linterna sea regulable.
Respecto a qué linterna usar, podemos optar por modificar una comercial o comprar una específica.
Modificar una linterna comercial no es difícil. Si ya tiene LED rojo simplemente hay que ponerle alguna resistencia en serie para disminuir su intensidad. Si además ponemos un potenciómetro, ya tenemos una linterna de intensidad regulable. De ser necesario cambiar el LED blanco de una linterna comercial por uno rojo, esto también es fácil en muchos modelos.
Si no somos mañosos simplemente podemos taparla con algún tipo de plástico para que alumbre menos 🙂
Otra opción es comprar una linterna específica para astronomía. Hay varias opciones en el mercado.
Si decidimos comprar una linterna roja para su uso en astronomía, buscaremos que la intensidad de la luz se pueda regular de forma suave y gradual al mover el mando correspondiente. Otro factor de calidad en las linternas rojas es que deben iluminar de forma homogénea.
Este factor puede ser secundario si sólo vamos a leer o consultar cartas. Pero es un factor muy importante cuando usamos la linterna para iluminar el papel mientras dibujamos: una iluminación heterogénea dificultará la realización del dibujo, ya que veríamos unas parte más iluminadas que otras.
Algunas de las linternas usadas en astronomía usan dos LEDs. Se les llama &#8220;ojos de gato&#8221;.
En resumen, los criterios de calidad de una linterna roja regulable son:
1.- La variación de la intensidad de la luz cuando movemos el mando que la regula debe ser suave y gradual. Es muy común que cerca de la posición máxima del mando pero antes de llegar a la misma la intensidad de la luz &#8220;de un salto&#8221;. Tampoco es raro que la linterna se encienda con un &#8220;golpe&#8221; de intensidad.
2.- La iluminación debe ser homogénea, al menos si la usamos para dibujar.
Recientemente he podido comparar dos linternas rojas: la &#8220;Night Vision LED Flashlight&#8221; (NVLF) de Celestron y la &#8220;Starlite&#8221; de Rigel System:

Aquí podemos ver los &#8220;ojos de gato&#8221;, tanto apagados como encendidos:

La respuesta del mando de intensidad es claramente mejor en la Starlite, aunque en la NVLF tampoco está mal. Pero la diferencia de calidad se nota en la uniformidad de la iluminación, claramente mejor en la Starlite:
Para la NVLF:
Para la Startlite:
Espero que estas pequeñas notas puedan aportar algo para quien esté pensando en adquirir o construirse una linterna roja&#8230;
¡¡Cielos claros!!

Blog

Mantente actualizado