Question 1

“A perda da escuridade”, curta documental sobre contaminación luminosa, dispoñible por fin en versión galega

Accepted Answer

Dende hoxe está dispoñible no canal de Youtube da IDA, International Dark-Sky Association, a versión galega da curtametraxe documental Losing the Dark (A perda da escuridade). O filme foi producido en 2013 pola IDA en colaboración con Loch Ness Productions e resume en seis minutos a diversidade de problemas asociados á contaminación luminosa e as súas posibles solucións.
A preparación dunha versión galega deste documental foi unha iniciativa da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, que con ese obxectivo se puxo en contacto coa IDA hai xa varios meses. Da tradución do texto en inglés encargáronse Salva Bará (Universidade de Santiago de Compostela) e Martin Pawley (Agrupación Astronómica Coruñesa Ío). O traballo de locución correu a cargo de Belén Regueira, asistida na gravación de son por Xavier Facal. Marcos Pérez (Casa das Ciencias da Coruña / Agrupación Astronómica Coruñesa Ío) fixo a sincronización do audio galego co vídeo e finalmente Mark C. Petersen (Loch Ness Productions) encargouse da mestura final da locución galega coa música e os efectos de son orixinais.
Coa versión galega que acaba de publicarse na rede xa son dezaoito as linguas en que está dispoñible o vídeo, que pode usarse de balde con finalidade didáctica e educativa [1].

[1] Licencia “Creative Commons” de uso do vídeo: Recoñecemento-NonComercial-SenObraDerivada. Non se permite un uso comercial da obra orixinal nin a xeración de obras derivadas.

Question 2

Imos de excursión ao observatorio de Cotobade. Queres vir?

Accepted Answer

IMPORTANTE: Por causas meteorolóxicas pospoñemos a excursión a Cotobade ao sábado 8 de outubro. As persoas con praza reservada para hoxe conservan a praza para o próximo sábado (se o desexan). Para máis información, contactar coa Agrupación Ío por correo electrónico.
&#8211; &#8211; &#8211; &#8211; &#8211;
O sábado 1 de outubro a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza unha observación astronómica no observatorio de Cotobade. Haberá un autobús gratuíto para as persoas interesadas que sairá da Coruña ás 16 h e regresará ao rematar a observación, con chegada prevista á Coruña arredor das 3am; o punto de saída e chegada é a Praza da Palloza. Saímos cedo para chegar con día: o primeiro prato da xornada será facer unha observación segura do Sol co telescopio apropiado. Logo, cando anoiteza, visitaremos en grupos reducidos o recinto do observatorio e faremos observación do ceo a simple vista e con telescopio. Camiño da 1 a.m. emprenderemos camiño de regreso (son arredor de 2h de viaxe). Esta actividade conta co apoio da Concellaría de Cultura, Deportes e Coñecemento do Concello da Coruña e coa colaboración da Asociación Astronómica Sirio.
Se te queres apuntar, é preciso que cubras este formulario online. As prazas desta volta son moi limitadas (aproximadamente 50). A comunicación coas persoas inscritas efectuarase exclusivamente por correo electrónico. Debe cubrirse un formulario completo por cada persoa que vaia participar na excursión. As persoas menores de idade deben cubrir tamén o formulario completo, indicando no campo correspondente o nome da persoa que os vai acompañar (que á súa vez deberá encher tamén o seu propio formulario).
A asignación de prazas efectuarase por rigorosa orde de solicitude. Comunicaremos a asignación de prazas o martes luns 26 de setembro por correo electrónico. Será imprescindíbel confirmar a praza reservada para facela efectiva; en caso de non termos resposta, asignaremos a praza á primeira persoa en listaxe de espera.
Recomendacións básicas
– O observatorio de Cotobade está afastado de núcleos urbanos, así que debes levar contigo todo o que precises para esa xornada. En particular, lembra levar comida e bebida (bocadillos, auga, froita) para merendar ou cear na contorna do observatorio.
– Nesa altura do ano o natural é que de noite vaia frío, así que trae roupa de abrigo. Polo día pode non ser necesaria, mais unha vez que se poña o Sol a cousa cambia e moito. Non te confíes!
– Contemplar o ceo nocturno require que o ollo se adapte á escuridade. Polo teu ben e o dos asistentes á actividade evita acender móbiles e lanternas durante a observación.

Question 3

A misión Gaia da ESA produce o seu primeiro arquivo de datos: GDR1

Accepted Answer

IMPORTANTE! O domingo 25 de setembro a profesora e investigadora da Universidade da Coruña Minia Manteiga, socia da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, ofrecerá unha conferencia sobre a misión Gaia co título La misión Gaia: el primer mapa 3D de dos millones de estrellas. Será no MUNCYT da Coruña ás 12:30, con entrada libre até encher a capacidade da sala. A Agrupación Ío colabora no desenvolvemento desta actividade.
Imaxe: ESA.
Gaia é unha ambiciosa misión da Axencia Espacial Europea (ESA) que ten o obxectivo de elaborar un mapa preciso en 3D da nosa Galaxia, a Vía Láctea. Foi aprobada no ano 2001 e o o seu lanzamento tivo lugar en decembro de 2013; a súa duración prevista é de cinco anos. Os datos que Gaia proporcionará arroxarán nova luz practicamente en todos os ámbitos da astronomía e serán unha referencia durante os próximos 50 anos. Na misión Gaia traballa un grupo galego de investigadores formado por Carlos Dafonte, Minia Manteiga, Daniel Garabato e Marco Antonio Álvarez, da Universidade da Coruña, e Ana Ulla, da Universidade de Vigo.
Todas as estrelas que vemos brillar na noite pertencen á Vía Láctea, unha galaxia formada por uns 100 mil millóns de estrelas e por nubes de po e gas dentro das cales se forman novas estrelas e planetas. A Vía Láctea ten unha estrutura espiral en rotación que mide uns 100.000 anos luz e é unha galaxia típica, como moitas outras que poboan o cosmos. Para medir a súa estrutura e a súa dinámica necesitamos determinar as posicións e movementos dun número estatisticamente significativo das súas estrelas, incluíndo a medida das súas distancias desde a Terra. Gaia é o instrumento chave para abordar este desafío, xa que durante cinco anos será capaz de producir un censo estelar sen precedentes en precisión e en tamaño.
Hoxe a misión Gaia alcanzou un fito importante: publícase GDR1, o primeiro catálogo de Gaia. Os datos de Gaia-DR1 incluirán as posicións e a magnitude en luz visible de exactamente 1.140.622.719 estrelas, aproximadamente o 1% da poboación galáctica total, calculados a partir das observacións realizadas ao longo de 14 meses de misión, entre o 25 de xullo e o 16 de setembro de 2015. Faise pública, tamén, a solución astrométrica de cinco parámetros, que proporciona posicións, paralaxes e movementos propios para un conxunto de máis de dous millóns (2.057.050) de estrelas da contorna solar, utilizando neste caso os datos Gaia e as posicións obtidas durante a misión Hipparcos, unha misión espacial da ESA dos anos 90 (é a chamada &#8220;Solución Astrométrica Tycho-Gaia&#8221;, TGAS). Esta primeira publicación inclúe ademais os datos fotométricos de centenares de estrelas variables, 2.595 estrelas tipo RR Lyrae e 599 estrelas Cefeidas observadas en xullo de 2014, cando o satélite escaneou repetidamente os polos galácticos.
Para chegar a estes resultados, Gaia observou en media uns 70 millóns de obxectos celestes e obtivo máis de 637 millóns de medidas astrométricas (posicións no ceo) e 150 millóns de medidas fotométricas (cantidade de luz en cada cor) ao día. Os datos crus que obtén o satélite pasan por un complexo proceso de transformación e análise que leva a cabo un equipo duns 450 científicos de toda Europa, o consorcio DPAC do que o grupo de investigación da Universidade da Coruña (Laboratorio Interdisciplinar de Aplicacións de Intelixencia Artificial) forma parte desde o ano 2007.
A misión Gaia producirá versións actualizadas do seu catálogo aproximadamente cada ano a partir desta data, até chegar ao arquivo final, que se publicará cara ao ano 2022.
Adaptado do texto orixinal asinado polo equipo galego de Gaia: Carlos Dafonte, Minia Manteiga, Daniel Garabato e Marco Antonio Álvarez (UDC), e Ana Ulla (UVigo).

Question 4

Cinco mitos sobre a iluminación das rúas con LED

Accepted Answer

Imaxe: Jim Richardson
As veloces transformacións na tecnoloxía de iluminación LED propiciaron un cambio masivo a este sistema. Por todo o planeta os concellos están optando por substituír os vellos farois por luces LED de maior eficacia enerxética. Infelizmente, estes cambios tamén traen desinformación sobre os LED, os ceos escuros, a seguridade e o medio ambiente.
Mito #1: O uso dos LED reduce a contaminación luminosa e é “bo para os ceos escuros” porque teñen unha alta eficiencia enerxética.
Si, os LED teñen máis eficiencia enerxética, mais iso pode ironicamente conducir a termos máis luz pois as cidades gastan o diñeiro que aforran en electricidade en poñer máis iluminación. Na maioría dos casos, sobre todos nos Estados Unidos, hai unha tendencia a usar máis unha cousa, e non menos, cando o seu prezo de produción e distribución baixa. É o que en economía chaman “paradoxo de Jevons”.
“Os gobernos e os ecoloxistas xeralmente asumen que a mellora de eficiencia reducirá o consumo e que iso é per se unha política efectiva en favor da sontenibilidade, ignorando a posibilidade de incremento que anuncia o paradoxo”, di o investigador Blake Alcott, que inventou o termo.
O cambio masivo [ao LED] é particularmente susceptíbel de experimentar o paradoxo de Jevons porque a demanda mundial de luz segue a exceder o subministro e as cidades alumean a maiores niveis porque os LED fan que engadir luz sexa máis barato.
Mito #2. O uso de LED reduce a contaminación luminosa e é “bo para os ceos escuros” porque fai máis fácil controlar onde se manda a luz cara ao chan.
De acordo cunha nota de prensa que é representativa de moitas outras, “o LED é mellor para confinar a luz cara ao chan e así non se envía ao ceo”. Hai algo de certo nisto, mais infelizmente tamén trae un maior cegamento, que pon os condutores e peóns en risco. Moitas lámpadas LED  fan realmente pouco por controlar a forma exacta da saída de luz.
Unha curiosidade: o brillo superficial do LED branco comercial é aproximadamente 1/30 do brillo superficial do Sol, e o brillo superficial non varía coa distancia á fonte.
A razón pola cal este mito non é verdade é que a luz de lonxitude de onda curta (azul) dispérsase moito máis pola atmosfera cá luz de lonxitude de onda longa (vermella), incluso se a emite unha lámpada completamente apantallada. De acordo cunha investigación recente, reemprazar a vella tecnoloxía por LED branco probabelmente vai aumentar o brillo do ceo, mesmo aínda que o número total de luminarias non varíe.
Mito #3. A luz LED aumenta a seguridade do tráfico.
Non hai evidencia académica para isto. Hai quen asegura que as cores máis vívidas que proporciona  o LED branco melloran dalgunha maneira a seguridade do tráfico, mais non se explicou até o momento a que se debería. Un estudo non publicado de Nancy Clanton, investigadora da iluminación e deseñadora, amosou que a cor da luz pode influír na capacidade de ver obxectos en movemento pola noite. Mais ninguén parece coñecer como afecta de verdade a cor á seguridade do tráfico. Polo de agora non hai evidencias concluíntes de que a luz LED mellore a seguridade do tráfico.
Mito #4: A iluminación LED mellora a seguridade das persoas ao disuadir a criminalidade.
De maneira equivalente, non podemos asegurar unha cousa nin a contraria. Polo de agora, a maioría das investigacións céntranse no brillo da luz e ignoran a cor e outras características. E os LED teñen o potencial de diminuír a seguridade porque crean contrastes moito maiores, o cal aumenta a crueza das sombras. Xuntade a isto a sobreiluminación e o resultado é que a iluminación LED pode ir en detrimento da nosa seguridade, independentemente da súa cor.
Mito #5. O aforro de enerxía dos LED reduce de maneira automática a pegada de carbono, o cal é mellor para o medio ambiente.
Outra vez máis, iso depende de como usemos a luz. Cada LED individual produce máis luz con menos electricidade (e menos diñeiro) cá maioría das outras tecnoloxías de iluminación. Iso non se discute. Mais só aforramos carbón e custos se mantemos a mesma cantidade de luz en uso. Infelizmente, iso non está acontecendo (ver arriba o paradoxo de Jevons). Se o paradoxo se cumpre, o mundo demandará máis luz a medida que o prezo da súa produción diminúa. Iso vale tanto para a electricidade como para o custo dos equipamentos, que está baixando velozmente.
Outro asunto é o custo de carbón e diñeiro na produción da iluminación LED e as preocupacións medioambientais unha vez que a iluminación quede obsoleta. Igual que nos preocupamos pola eliminación das lámpadas compactas fluorescentes e a contaminación por mercurio, teremos que lidar cos LED e algúns noxentos metais pesados.
Por último, para falarmos de se é &#8220;mellor para o medio ambiente” deberíamos tamén ter en conta o impacto desta luz (en especial a luz azul) sobre as plantas, os animais e a saúde humana. Infelizmente, raras veces se fai iso.
A tecnoloxía LED ten moito potencial para reducir a contaminación luminosa&#8230; se se manexa ben. Se non, pode facer que as cousas empeoren. Os concellos deberían considerar todos os aspectos antes de poñer en marcha a instalación de iluminación LED nas rúas. Para coñecer as recomendacións da IDA, consulten a Guía Práctica dos LED [en inglés].
Versión galega do artigo 5 Popular Myths About LED Streetlights, publicado no sitio web da IDA, International Dark-Sky Association. Tradución: Martin Pawley.

Question 5

Libros recomendados: Salva Bará

Accepted Answer

Pedímoslle a Salva Bará, profesor titular da área de Óptica na Universidade de Santiago de Compostela, que nos fixese unha listaxe de libros recomendados que traten o tema da contaminación luminosa e a iluminación. Esta é a súa escolla:
Estritamente sobre contaminación luminosa:
Ordenados tal como eu os recomendaría en función do nivel de interese da persoa. Comezaría lendo os primeiros e, se presta, chegaría até os últimos que son os de contido máis académico.
Paul BOGARD, The End of Night: Searching for Natural Darkness in an Age of Artificial Light (Little, Brown and Company; 2013)
Paul BOGARD, Let There Be Night: Testimony on Behalf of the Dark (University of Nevada Press; 2008)
The International Dark-Sky Association, Fighting Light Pollution: Smart Lighting Solutions for Individuals and Communities (Stackpole Books; 2012)
Bob MIZON, Light Pollution: Responses and Remedies (The Patrick Moore Practical Astronomy Series), (Springer; 2ª ed. 2012)
Cipriano MARÍN e Jafar JAFARI, StarLight: A common heritage (Starlight Initiative and IAC; 2007). Dispoñíbel no sitio web Starlight: PDF, 16 MB
Catherine RICH e Travis LONGCORE, Ecological Consequences of Artificial Night Lighting (Island Press; 2ª ed. 2005)
Josiane MEIER, Ute HASENÖHRL, Katharina KRAUSE e Merle POTTHARST, Urban Lighting, Light Pollution and Society (Routledge; 2014)

Sobre como evolucionou a idea da noite e a iluminación artificial:
Libros sobre socioloxía ou antropoloxía da noite e historia da iluminación. Algúns deles son algo espesos, outros uns clásicos, e outros as dúas cousas. Estes van por orde alfabética de autores.
Jane BROX, Brilliant: The Evolution of Artificial Light (Mariner Books; 2011)
Jonathan CRARY, 24/7: Late Capitalism and the Ends of Sleep (Verso, 2014). Existe versión española: 24/7. El Capitalismo al asalto del sueño (Editorial Ariel, 2015).
A. Roger EKIRCH, At Day&#8217;s Close: Night in Times Past (W. W. Norton & Company; 2006)
Craig KOSLOFSKY, Evening&#8217;s Empire: A History of the Night in Early Modern Europe (New Studies in European History), (Cambridge University Press; 2011)
Wolfgang SCHIVELBUSCH, Disenchanted Night: The Industrialization of Light in the Nineteenth Century (University of California Press; edición revisada, 1995)

Question 6

7 obras de arte inspiradas polo ceo nocturno

Accepted Answer

A noite estrelada, pintada en 1889 por Vincent van Gogh é o exemplo clásico de como un ceo nocturno escuro inspira a creatividade.
Até hai ben pouco, e durante toda a historia da humanidade, os nosos antepasados experimentaban un ceo ateigado de estrelas: unha noite estrelecida que inspirou ciencia, relixión, filosofía, literatura e arte. Lamentablemente, nunca saberemos das grandes obras de arte que perdemos por causa da contaminación lumínica.
Disfrutade destas fermosas obras de arte inspiradas por firmamentos estrelados e tomade nota de como axudar a inspirar a futuras xeracións para que inventen, creen e soñen.
Artista descoñecido, principios do século  XV. British Library.
1. Paisaxe con clérigos estudando astronomía e xeometría e amosando esferas armilares, compases&#8230;

En tanto que Europa ía saíndo da «idade escura» e o Renacemento alustraba a innovación en ciencia, tecnoloxía e arte, os homes e mulleres instruídos comezaron a observar o ceo nocturno a través de ollos menos medorentos.
Durante este período, a civilización occidental avanzou significativamente na súa comprensión do mundo natural. O ceo nocturno do Renacemento era límpido e estaba libre da influencia posterior da luz eléctrica, de aínda varios séculos despois.
Poden os alumados ceos das cidades de hoxe inspirar á xente a facerse as grandes preguntas de mentes como a de Copérnico, Kepler, Galileo e Newton?
Lieve Verschuier, 1680, Óleo sobre lenzo.
2. O gran cometa de 1680 sobre Rotterdam
Dous séculos logo do Renacemento, unha Era de Esclarecemento deu comezo en Europa. Guiada por intelectuais, e enfatizando razón e individualismo por riba da tradición, a Ilustración viu medrar a pasos de xigante o influxo da ciencia e a exploración.
O ceo nocturno seguiu a inspirar abraio, pero incorporou tamén unha saudábel dose de investigación e escepticismo. Aquí, o pintor holandés Verschuier representa unha multitude en Rotterdam contemplando o cometa Kirch, un moi brillante que apareceu preto do Sol en decembro de 1680. Esas xentes marabíllanse co firmamento, pero evidentemente non lle teñen medo ningún.
Unha panorámica semellante do Rotterdam actual amosaría tamén un ceo laranxa, debido ao halo procedente da contaminación luminosa. Aínda acudirían os habitantes da Rotterdam de hoxe a contemplar unha vista así?
Artista descoñecido (atribuído a Philipp Florinus von Pfalz- Sulzbach), 1705.
3. Astronomía
A comezos do século XVII, os astrónomos orientaron por vez primeira os telescopios cara aos prístinos ceos nocturnos de Europa, facendo observacións de fenómenos celestes nunca antes vistos. O seu traballo literalmente remexeu ceo e terra, arrombando as vellas ideas que colocaban á Terra no centro dun inamovíbel universo.
Sen o obstáculo da contaminación da luz, os científicos do momento podían realizar investigación astronómica doadamente, mesmo dende os centros máis poboados da Europa. Aos astrónomos e astrónomas modernas non lles queda outra que viaxar lonxe da civilización –incluído o espazo- para teren acceso a panorámicas nocturnas como as daquela.
Frederic Edwin Church, 1860 (Imaxe cortesía de Judith Filenbaum Hernstadt).
4. O meteoro de 1860
O fenómeno do ceo nocturno volveuse un tema recorrente para artistas ben entrado o século XIX, nalgunhas ocasións inspirados por eventos históricos contemporáneos. Na tarde do 20 de xullo de 1860 un meteoro fragmentouse mentres racheaba a atmosfera da Terra, provocando un «desfile meteórico» que inspirou este cadro e mailo poema «Ano de meteoros» (1859-60), do grande poeta norteamericano Walt Whitman.
Seica Whitman observou este meteoro de 1860 ou ben en Nova York ou preto dela. Hoxe en día, tan só os fenómenos máis brillantes do firmamento poden verse baixo os ceos contaminados de luz de NYC. Entre o brillo dos seus desfiladeiros de cemento, aceiro e cristal, molestaríanse os habitantes da Nova York actual en pararse a mirar outro meteoro coruscante?
Vincent van Gogh, 1888.
5. Noite estrelecida sobre o Ródano
O ceo estrelado foi un tema predilecto de Vincent van Gogh, se cadra o máis célebre dos pintores impresionistas de finais do século XIX. O seu admiradísimo lenzo «A noite estrelecida» (1889) resulta tan recorrente na cultura pop que case eclipsa outros traballos de van Gogh igualmente fermosos nos que aparece un firmamento nocturno, como é o caso de «Noite estrelecida sobre o Ródano», aquí reproducido.
Os seus lenzos de paisaxes nocturnas enfatizan a súas impresións das cores da noite celeste e da iluminación artificial exterior, unha novidade na súa época. Que paleta de cores habería escoller van Gogh para representar hoxe o ceo con contaminación lumínica sobre o Ródano?
Edvard Munch, 1893.
6. A noite estrelecida
Co século XIX chegando ao seu fin, un cada vez maior número de artistas rexeitaba o realismo renacentista e ilustrado a favor de estilos pictóricos máis expresivos. A cor, a tonalidade e o estado de ánimo valorábanse máis cás representacións literais de persoas ou lugares reais (ou imaxinados).
En «A noite estrelecida» Edvard Munch, coñecido polo seu clásico do desacougo, «O grito» (1893), descarta as calidades máis pintorescas da noite a cambio das emocións que a noite suscita nel.
Compara «A noite estrelecida» de Munch coa panorámica nocturna do Río Ródano (arriba), pintada apenas cinco anos antes. Munch prefire a escuridade, en tanto que van Gogh procura os reflexos das incipientes luces artificiais urbanas. A onde tería que viaxar hoxe Munch para pintar ceos ben escuros?
Georgia O’Keeffe, 1917.
7. Noite á luz das estrelas
O Oeste norteamericano ten inspirado a xeracións de artistas polas súas características salvaxes e sen explotar. Georgia O’Keefe ficou engaiolada co atractivo do Oeste. Se ben lle deron máis sona as súas paisaxes de Novo Mexico, outros traballos temperáns de O’Keefe amosan intentos de capturar o espazo e a grandeza dos cristalinos ceos nocturnos do Oeste.
O’Keefe non daba atopado tales estrelas na cidade de Nova York. Tiña que ir na súa procura achegándose á mesmiña natureza no salvaxe Oeste.
O futuro da noite está ameazado
Iso de ficar baixo un firmamento de estrelas non estragado polo halo da luz artificial foi a experiencia habitual algunha vez. Mozos e vellos, ricas e pobres por igual, en todos os recunchos do mundo compartían a fascinación e o abraio polos ceos da noite. Porén, o futuro da noite vive agora ameazado. Namentres perdemos boa parte desa nosa experiencia compartida a prol dun progreso incesante, como é que se van inspirar na noite os futuros artistas, inventoras e creadoras?
Podes axudar a que as futuras xeracións se inspiren mellor!
Por sorte, a contaminación lumínica pode reverter facilmente. Podes marcar a diferenza de xeito real e inmediato se&#8230;

Instalas luces soamente cando e onde sexan precisas
Te aseguras de que a túa iluminación vai protexida por riba, de xeito que aluma cara abaixo (e non cara arriba)
Fas uso de elementos de aforro enerxético tales como temporizadores, reguladores de intensidade luminosa e detectores de movemento.
Explicas a amigos e veciños a importancia dunha boa iluminación para a nosa saúde, economía e medio ambiente.
Te unes como membro á loita da International Dark-Sky Association contra a contaminación luminosa

Tradución de Estíbaliz Espinosa do artigo de John Barentine «7 pieces of Art inspired by the Night Sky», publicado na web da International Dark-Sky Association o 7 de agosto de 2016.

Question 7

Más allá de los Dobson I: Introducción

Accepted Answer

Dobsons tipo &#8220;Kriege y Berry&#8221;
Entre los astrónomos amateur son relativamente populares los telescopios tipo Dobson. Se suelen recomendar a aficionados con una experiencia media-alta como primer telescopio serio, dado que permiten aberturas de medias a grandes a un precio muy razonable.
Pero los Dobsons que podríamos llamar &#8220;comerciales&#8221;, aunque dignos (casi siempre), distan mucho en cuanto a calidad y prestaciones de los menos conocidos y &#8220;exóticos&#8221; Dobsons que podríamos llamar &#8220;de gama alta&#8221;, que suelen ser construidos por los propios aficionados o por empresas muy especializadas de forma artesanal o semi-artesanal.
Desde que fueron &#8220;inventados&#8221; por John Dobson como una forma barata de acercar la astronomía a la gente &#8220;de la calle&#8221;, los Dobson evolucionaron en el mundo de los constructores aficionados de telescopios (ATM): pasaron de ser &#8220;telescopios caseros hechos con material de desecho&#8221; a auténticas maravillas de diseño donde el ingenio se pone al servicio de las necesidades del aficionado experimentado. Y es que los Dobson &#8220;buenos&#8221; son como las espadas de los Jedis: cada uno debería construir se el suyo&#8230; (aunque, como veremos, hay algunas opciones comerciales poco conocidas que dan la talla).
En esta evolución, hubo un hecho especialmente importante: la publicación del libro &#8220;The Dobsonian Telescope, A Practical Manual for Building Large Aperture Telescopes&#8221;, de David Kriege y Richard Berry (editorial Willmann-Bell). Este libro explicaba como construir telescopios que en muchos aspectos eran superiores a los existentes comercialmente. Este libro es aún hoy un referente en lo que a construcción de telescopios se refiere; pero hay que tener cuidado: es un libro antiguo que aunque en general sigue siendo muy útil, en algunos puntos está obsoleto.
El tipo de telescopios descritos en el libro de Kriege y Berry se han dado en llamar telescopios &#8220;Kriege y Berry&#8221; o &#8220;K&B&#8221;, aunque se trata de un término impreciso ya que han ido apareciendo múltiples variaciones.
En el presente documento intentaré explicar cuales son las características de este estilo de telescopios &#8220;Kriege y Berry&#8221; y qué es lo que los diferencia de los Dobson comerciales, digamos &#8220;estándar&#8221;.
Son los detalles los que hacen un buen telescopios. Y un buen Dobson (un K&B) es un compendio de buenos detalles. Entre estos detalles hay dos, en mi opinión, que son especialmente diferenciadores de este tipo de telescopios:
1.- El equilibrio y control de la fricción.
2.- La celda que soporta el espejo principal.
Equilibrio y control de fricción
Un Dobson se mueve empujando con la mano. Y lo debe hacer de forma precisa. Debería ser posible seguir un objeto a 300 aumentos sin demasiado problemas simplemente empujando. Si el telescopio es bueno y el observador mañoso, creo que se puede llegar a trabajar a 500 aumentos&#8230; aunque puede no ser algo cómodo 🙂
El secreto para lograr este movimiento manual preciso está en controlar las fricciones del movimiento en ambos ejes.
Cuando movemos algo, tenemos que vencer las fuerzas de fricción. Y las hay de dos tipos: fricción estática y dinámica. La primera está relacionada con la fuerza que debemos hacer para COMENZAR el movimiento. La segunda está relacionada con la fuerza que debemos hacer para MANTENER el movimiento. La fricción estática es SIEMPRE mayor que la dinámica. Esto hace que cuando empujamos un objeto para moverlo comience a hacerlo con un &#8220;tirón&#8221;, debido a que una vez que el movimiento comienza, deberemos disminuir la fuerza para mantenerlo. Para evitar ese &#8220;tirón&#8221; en el movimiento, la fuerza (o equivalentemente, el coeficiente de fricción) estática y dinámica deben ser lo más PARECIDAS posible.
Existen combinaciones de materiales cuyos coeficientes de fricción estáticos y dinámicos son muy parecidos: y esta es la característica que buscamos. La combinación más usada (aunque no única) es laminado tipo formica contra teflón&#8230; ¡¡Atención!! no vale un laminado cualquiera, si no que se trata de ciertos modelos concretos (tradicionalmente, formica F1782 &#8220;stardust&#8221;). Estos laminados tienen textura como de &#8220;piel de naranja&#8221;&#8230; ¡¡Nada de usar la formica de la mesa de la abuela!!: ese no es. Análogamente, el teflón debe ser del tipo denominado &#8220;teflón virgen&#8221;.
Además de que la fricción estática y dinámica sean lo más parecidas posible, es necesario que éstas tengan un valor determinado: una fricción baja y el telescopio se comportará como una veleta en cuanto haya viento, y se desequilibrará en cuanto pongamos un ocular con un peso ligeramente diferente. Una fricción alta y el telescopio será &#8220;duro&#8221;: incómodo de manejar y difícil de dirigir a un punto concreto del cielo de forma precisa.
Las fricciones en ambos ejes de altura y azimut deben ser también similares para conseguir el &#8220;tacto&#8221; correcto. En la práctica esto es imposible dado que mientras la fuerza que es necesario aplicar en el eje de altura es constante, la necesaria en el eje de azimut depende de la altura a la que se esté apuntando. Esto se debe a que cuando el telescopio está apuntando cerca del zenit, el &#8220;brazo de palanca&#8221; para mover en azimut es corto y habrá que hacer más fuerza. Por el contrario, si el telescopio apunta cerca del horizonte, el &#8220;brazo de palanca&#8221; es grande y la fuerza necesaria para mover en azimut, será pequeña.
Como solución de compromiso, el libro de K&B señala que la fuerza necesaria para mover en altura y la necesaria para mover en azimut cuando se apunta a una altura de unos 60 grados es la que debe ser similar.
Aunque el valor de la fricción considerado &#8220;correcto&#8221; es algo muy personal, esta debe ser tal que mantenga el telescopio estable con viento moderado y permita cambiar entre oculares de diferentes pesos (al menos dentro de un rango razonable) sin que pierda el equilibrio.
Notar que el hecho de que la fricción no deba ser demasiado baja descarta el uso de cojinetes de bolas y similares como base del movimiento de los ejes&#8230; un Dobson que use cojinetes nunca será excelente.
El uso de frenos o de contrapesos también es algo no deseado, aunque a veces inevitable. Sobre todo el contrapeso, aunque el telescopio esté bien contrapesado y la fricción sea suficiente como para permitir que calce oculares diferentes sin que el &#8220;tacto&#8221; del movimiento se vea afectado, siempre será bueno poder poner algo de contrapeso para casos extremos: por ejemplo, cuando usamos ese ocular mola-mazo que pesa 5 veces más que cualquier otro que tengamos.
En cuanto a los frenos&#8230; personalmente sólo me parecen aceptables en telescopios pequeños (esto es: ligeros) en los que el peso del ocular tiene más impacto.
Celda de espejo principal
Otro factor que determina la calidad de un Dobson es la óptica&#8230; y el soporte de esta.
Con el paso del tiempo, se fueron construyendo espejos de más y más diámetro y relativamente más finos. Esto hace que el espejo se deforme por su propio peso cuando no está apuntando al cenit. Es un poco como la masa de una pizza fresca sobre una bandeja: si inclinamos la bandeja la masa se arruga&#8230;
Si tenemos en cuenta que un espejo tiene que guardar la forma hasta factores microscópicos, esta deformación puede arruinarnos la imagen dada por un buen espejo. El material del espejo puede parecer rígido, pero no lo es en absoluto y aparecen deformaciones con facilidad.
Cuanto más fino (en relación a su diámetro) y más preciso sea el espejo, tanto más crítico será evitar que éste se deforme por su propio peso cuando el telescopio no está apuntando al cenit.
Para espejos pequeños (pongamos, hasta 150mm de diámetro), el espejo puede ir pegado; aunque guardando ciertas reglas: debe estar pegado mediante un adhesivo flexible (típicamente silicona) aplicado en puntos (nunca formar &#8220;regueros&#8221; de adhesivo, si no aplicar &#8220;pegotes&#8221; puntuales). La posición precisa de esos puntos también tiene su intríngulis&#8230;
Para espejos grandes, especialmente si son finos (esto es: ligeros), el espejo debe ir colocado sobre una &#8220;celda&#8221; compuesta por puntos de contacto sobre barras o triángulos que tengan cierta libertad de movimiento a base de pivotar o bascular en ciertos puntos.
Para espejos &#8220;medianos&#8221; podríamos optar por una solución intermedia y usar una celda basculante con el espejo pegado con silicona en sus puntos de contacto (estratégicamente calculados).
Pero indiscutiblemente para espejos grandes (pongamos, más de 200 o 250mm, dependiendo de su grosor), este NO puede ir pegado: eso le privaría de la necesaria libertad de movimientos para interactuar correctamente con la celda de elementos basculantes y poder así compensar las deformaciones. El problema es, claro está, que si no sujetamos el espejo de alguna forma este se caerá literalmente en cuanto variemos la altura a la que apuntamos con el telescopio.
Para sujetar el espejo sin pegarlo a los puntos de contacto de la celda, se usa lo que en inglés llaman &#8220;sling&#8221; (literalmente, &#8220;cabestrillo&#8221;). Ello se debe a que tradicionalmente (hoy en día hay otras técnicas más refinadas, aunque también más complejas de implementar) esta sujeción se lograba mediante cintas o cables que en cierta forma mantenían el espejo colgando, pero haciendo que éste interactuase con la celda con libertad, permitiendo que el movimiento de los elementos de ésta compensen las deformaciones del espejo. El diseño del sling es tan importante como el de la celda. Un sling malo, puede dar al traste con una celda decente&#8230;. Eso pasa con mi Geoptik Nadirus, por ejemplo&#8230; 🙁
El diseño de una celda para espejo principal es todo un mundo. Incluso hay opiniones enfrentadas&#8230; Pero una gran ayuda a la hora del diseño es el programa PLOP, de David Lewis [http://www.davidlewistoronto.com/plop/].
Este software permite el cálculo, bastante exacto, de la posición óptima de los puntos de contacto entre la celda y el espejo, así como del tamaño y ubicación de los elementos móviles de las celdas.
PLOP usa como entrada las características del espejo y el tipo de &#8220;sling&#8221; usado. Y funciona bien en Linux usando Wine 🙂
PLOP es bastante sofisticado. Usa una técnica de simulación de materiales llamada &#8220;elementos finitos&#8221; y, aunque los resultados pueden no ser absolutamente precisos, sí da una idea muy clara de cómo debe ser el diseño de la celda.
En cuanto a dónde colocar exactamente el &#8220;sling&#8221;, hay una aplicación web muy útil: [http://www.cruxis.com/scope/mirroredgecalculator.htm]
Conclusión (por ahora)
Espero que esta introducción haya resultado interesante y haya despertado el interés de alguno de vosotros. En entradas posteriores profundizaremos en algunos aspectos concretos, como los tipos de celda o algunos detalles sobre la fricción.
En cualquier caso, quisiera hacer hincapié en que en la (hoy en día llamada) &#8220;astronomía visual&#8221; la precisión y calidad del equipo es importante. Conocer cómo funciona nuestro equipo nos permite tomar decisiones para optimizar su uso, modificarlo y tunearlo a nuestro gusto, incluso fabricarlo completamente&#8230; ¡justo como una espada Jedi!
Bonus: algunas empresas que comercializan telescopios K&B
Como dije, el bueno se lo ha de fabricar uno mismo. Pero hay empresas que construyen telescopios tipo K&B (en mayor o menor medida) y que ofrecen opciones muy interesantes. Aquí tenéis alguno de los que conozco con un somero comentario.

[http://www.obsessiontelescopes.com/]: La primera y más conocida de estas empresas.
[http://www.teeterstelescopes.com/]: En mi opinión, Robert Teeter es actualmente el mejor constructor de telescopios (para terceros).
[http://www.newmoontelescopes.com/]
[http://www.jpastrocraft.com/]
[http://www.starmastertelescopes.com/]
[http://www.webstertelescopes.com/]
[http://www.waiteresearch.com/index.php/renegade-telescopes/]: Muy interesante variación de los &#8220;K&B&#8221;.
[http://www.skyvision.fr]
[http://www.sumerianoptics.com/en/]: Versión ultracompacta: un 250mm se puede llevar como equipaje de mano en un avión.

Y algunos modelos fabricados en serie que son bastante buenos, aunque no tanto como los anteriores: son una opción más económica para introducirse en los &#8220;K&B&#8221;:

Geoptik Nadirus: en 12 y 16 pulgadas. La celda es la peor parte, especialmente el &#8220;sling&#8221;. Y tengo el 12&#8243;&#8230; 🙂 http://www.geoptik.com/index.php?route=product/category&path=201_203
Explore Scientific Ultra Light Dobsonian: Muy buena pinta, pero hay muchas reviews que se quejan de los acabados. Baratitos. En 254, 305 y 406 mm. http://www.explorescientific.es/index.php?lang=3&cl=search&searchparam=Ultra+Light+Dobsonian+
Orion SkyQuest: Parecen muy dignos&#8230; http://www.telescope.com/Telescopes/Dobsonian-Telescopes/Truss-Tube-Dobsonians/pc/1/c/12/29.uts 
Skywatcher Stargate 18&#8243;: este es grande&#8230; 🙂 y parece que acaban de sacar un hermano mayor&#8230; Tiene un espejo con estructura &#8220;en costillas&#8221; que simplifica enormemente la celda&#8230; a ver que resultado se reporta cuando tengan más &#8220;rodaje&#8221;&#8230; http://www.skywatchertelescope.net/product.php?cat=6&id=270 (la página del fabricante no tiene mucha info, pero googleando se encuentran descripciones en páginas de distribuidores).

Question 8

Parabéns!

Accepted Answer

Con moito orgullo compartimos con todos vós esta mensaxe de felicitación que nos fixo chegar a alcaldesa de Guitiriz, Regina Polín, en relación á observación pública das Perseidas que celebramos hai uns días e acadou un gran número de asistentes:

Parabéns!
O pasado día 12 do mes en curso recibimos a visita da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, que se achegaron para observar o ceo dende a Área Recreativa San Xoán, lugar moi querido por eles e que amosa un nivel baixo de contaminación lumínica. Como responsable municipal neste momento, quero agradecer á Agrupación e os seus responsables a elección de Guitiriz para unha actividade lúdico-cultural sostible. Felicitar tamén ó destacado número de persoas, posiblemente se superase o número de 400, por participar na actividade e, sobre todo, polo comportamento cívico amosado xa que a ampla contorna do espazo utilizado quedou tan ben recollida e limpa que ninguén podería imaxinar sequera que alí pasaran a noite tal cantidade de persoas.
Sei que alguén que lea este texto ha de pensar que é o que hai que facer, pero tamén sei por experiencia que non resulta habitual polo que me congratula poder enviar estes parabéns tanto á Agrupación como ós participantes. Dende o Concello enviamos un grupo de Protección Civil que non tivo que actuar en ningún momento e tampouco foi preciso proceder á limpeza do lugar o día seguinte. Comportamento loable que agardo sirva de modelo para outros eventos.
Confío en que a colaboración na realización conxunta de actividades sexa práctica usual nun futuro. Redundaría en beneficio da sociedade.
Saúdos termais,
Guitiriz, 21 de agosto de 2016
Regina Polín Rodríguez, Alcaldesa de Guitiriz

Question 9

Astrotrevinca 2016

Accepted Answer

Do 2 ao 4 de setembro de 2016 celébrase no Concello de A Veiga a terceira edición de conferencias para amantes da observación do ceo e a astronomía: as III Xornadas de Astrotrevinca.
O venres 2 realizarase unha observación astronómica a partir das 21.30h no Mirador Estelar das Tablillas. A xornada do sábado 3 concentra as charlas das xornadas, coa participación de Óscar Blanco, Borja Tosar, Mario García, Daniel Caxete, Daniel Lois e Daniel Llamas. O domingo 4 péchase a xornada cunha ruta de senderismo pola Cántara da Moura, un sendeiro que nos leva a un tramo do río Corzos onde as rocas de granito foron erosionadas polo auga e o vento.

Para asistir a Astrotrevinca 2016 é preciso inscribirse chamando ou enviando un email á Oficina de Turismo do Concello da Veiga. Ademáis, pensadas para o evento, existen varias ofertas de aloxamento en hoteis e casas rurais ubicadas no municipio.

Question 10

Cinco feitos terríbeis sobre a contaminación luminosa

Accepted Answer

Imaxe de Cestomano vía Flickr (CC).
 
Imaxe de Byrce David vía Flickr (CC).
5. O brillo do ceo de Los Angeles é visíbel dende un avión a 300 quilómetros
Os veciños de Los Angeles non poden ver estrelas dende hai anos. De feito moitos habitantes da cidade nin sequera saben como é o verdadeiro ceo nocturno. Cando en 1994 un terremoto botou abaixo o sistema eléctrico da cidade, moitos residentes chamaron preocupados aos servizos locais de emerxencia para avisar dunha estraña “nube xigantesca e prateada” no ceo escuro. O que estaban vendo -por primeira vez- era a Vía Láctea, apagada hai moito tempo pola contaminación luminosa.

Imaxe de Fraser Clarke.
4. A luz artificial pola noite afecta ao ciclo de estacións das árbores.
Até as plantas dependen do ciclo natural de día e noite. A luz artificial pola noite pode anular a resposta das plantas ao cambio de estación. Unha exposición prolongada á luz artificial evita que moitas árbores se adapten ás variacións estacionais. Notade como as follas desta árbore perderon as cores, agás aquelas directamente expostas á luz das rúas (arriba á dereita). Isto ten implicacións para a vida salvaxe que ten nas árbores o seu hábitat natural.

París fotografado dende a ISS.
3. A contaminación luminosa contribúe sen necesidade ao cambio climático.
Nun ano medio nos Estados Unidos úsanse 120 terawatts-horas de enerxía para a iluminación exterior, a maioría para iluminar rúas e aparcadoiros. É enerxía abondo para colmar todas as necesidades de electricidade de Nova York durante dous anos. Infelizmente, máis do 50% desa luz non se aproveita. Iso representa 3300 millóns de dólares e a emisión de 21 millóns de toneladas de CO2 ao ano! Para compensar todo ese CO2, deberíamos plantar 875 millóns de árbores cada ano.

Imaxe de Kenneth Herdy, Fatal Light Awareness Program.
2. A contaminación luminosa mata millóns de paxaros cada ano.
A iluminación artificial pode alterar os procesos migratorios das aves facendo que saian demasiado cedo ou demasiado tarde na estación e perdendo así as condicións ideais para aniñar. As aves que navegan guiadas pola luz da Lúa e as estrelas poden por suposto desorientarse. Millóns delas morren cada ano ao chocar contra edificios iluminados innecesariamente. Cada ano o Fatal Light Awareness Program, Programa de Concienciación ante as Luces Letais (FLAP), expón estas vítimas da contaminación luminosa para incrementar a concienciación pública.

1. A exposición á luz artificial pola noite pon a túa saúde en risco.
Os seres humanos evolucionaron co ritmo do ciclo natural de luz e escuridade do día e a noite. Debido á luz artificial, a maioría de nós xa non experimentamos nunca noites verdadeiramente escuras. Como a maior parte da vida na Terra, nós obedecemos a un ritmo circadiano -o noso reloxo biolóxico. A luz natural é un sinal importante que nos axuda a fixar o noso reloxo co período de rotación de 24 horas da Terra. A exposición á luz artificial pola noite altera este proceso e incrementa o noso risco de padecer cancros e outras enfermidades potencialmente mortais. Pola noite, a luz rica en compoñente azul é particularmente daniña. Infelizmente, a maioría dos LED que se empregan na iluminación exterior, en pantallas de ordenador, televisión e outros dispositivos electrónicos emite abundante luz azul.
Tradución do artigo 5 Appalling Facts about Light Pollution, publicado o 29 de xullo de 2016 no sitio web da IDA, International Dark-Sky Association. Versión en galego: Martin Pawley.

Question 11

Imos a Guitiriz para ver as Perseidas. Acompáñasnos?

Accepted Answer

Fotografía: Xoán Cardelle
É o clásico de todos os veráns, unha cita agardada polos afeccionados. Na primeira quincena de agosto a Terra na súa órbita arredor do Sol atravesa unha zona do espazo poboada por material deixado polo cometa Swift-Tuttle e iso provoca a chuvia de estrelas máis popular, a das Perseidas. A maior intensidade da chuvia este ano estímase que acontecerá arredor do 12 de agosto, aínda que será claramente visíbel nas noites precedentes e posteriores. A Agrupación Astronómica Coruñesa Ío organiza na noite do venres 12 ao sábado 13 de agosto unha observación na área recreativa San Xoán, en Guitiriz, e poremos a disposición das persoas interesadas un servizo de autobús gratuíto dende A Coruña (as prazas son limitadas e serán adxudicadas por rigorosa orde de inscrición) ESGOTADAS AS PRAZAS DE AUTOBÚS. Esta actividade conta coa colaboración da Concellaría de Cultura, Deportes e Coñecemento do Concello da Coruña.
A Lúa, en fase crecente, ocúltase despois das dúas da madrugada en dirección Oeste-Sudoeste; a esa hora emerxe polo nordeste Perseo, o radiante desta chuvia de estrelas (isto é, a constelación da que “parecen” proceder os meteoros). O mellor momento para ver as Perseidas é a segunda metade da noite; trátase, pois, de pasar a noite practicamente completa en Guitiriz. O autobús sairá da Praza da Palloza na Coruña ás 23:30 e regresará de Guitiriz arredor das 5:00. Será unha noite de observación coas Perseidas coma obxectivo principal, mais tamén haberá tempo para gozar do ceo do verán a simple vista, con prismáticos e con telescopio. O Cisne, a Aguia, a Lira, Saxitario, a Vía Láctea&#8230; estarán ao alcance dos nosos ollos na escuridade do ceo da Terra Cha.
Pasaremos varias horas nunha zona afastada do núcleo urbano, unha área recreativa na natureza; por iso convén insistir en que, independentemente da calor que vaia polo día, pola noite sempre refresca. A baixada de temperaturas é notábel e levar roupa de abrigo é necesario. Os pantalóns curtos e as sandalias abertas son unha pésima idea para pasar a madrugada no campo. Sempre é mellor que sobre roupa que non que falte. Escusamos dicir que na zona non hai bancos nin baños nin máquina de café nin cousa que se lle pareza. O que poidades precisar para pasar esas horas tedes que levalo convosco. En particular, un termo con bebida quente non resulta inapropiado.
Se queredes participar na actividade facendo uso do servizo de autobús, debedes inscribirvos neste formulario indicando un correo electrónico de contacto, pois as comunicacións se efectuarán exclusivamente por esa vía (en ningún caso por teléfono). Adxudicaremos as prazas por orde de recepción. ESGOTADAS AS PRAZAS DE AUTOBÚS.
Poden asistir menores de idade sempre e cando vaian acompañadas por unha persoa adulta que se faga responsábel (e así deberá indicarse no momento da inscrición). Se preferides ir en coche pola vosa conta, para esta actividade concreta non será preciso cubrirdes o formulario.
Recomendacións básicas
&#8211; Descansa ben o día anterior, pois vas pasar a noite en vela. Ten en conta que estaremos de regreso na Coruña arredor das 6 am (saída de Guitiriz ás 5h).
&#8211; No monte pola noite vai frío, tamén en verán, así que&#8230; abrígate! Unha cazadora e calzado que abriguen é fundamental, evita manga curta e sandalias.
&#8211; Contemplar o ceo nocturno require que o ollo se adapte á escuridade. Polo teu ben e o dos asistentes á actividade evita acender móbiles e lanternas durante a observación.
&#8211; O paso de estrelas fugaces é imprevisíbel e pode ser en calquera zona da bóveda celeste, por iso tombados vese moito mellor. Unha cadeira pregábel ou unha manta para deitarte no chan mellorará a túa experiencia.

Question 12

A importancia do abraio

Accepted Answer

A “undécima emoción” levounos a moitos de nós á astronomía. Poden experimentala aínda hoxe as nenas e os nenos?
Artigo de William Sheehan, cortesía de Sky & Telescope

Mentres loitaba contra a abxecta pobreza en Nashville logo da Guerra Civil, o futuro astrónomo Edward Emerson Barnard recibiu unha Biblia do seu profesor da escola dominical. Gardouna toda a vida, mais á parte de escribir nela o seu nome, só subliñou unha pasaxe (Xob 38:31-32):
Podes manter unida a doce ligazón das Pléiades, ou desfacer as ataduras de Orión?
Podes facer saír as constelacións ao seu tempo, ou guiar a Arcturus e os seus fillos?
Cando Barnard era mozo aínda era posíbel ver a Vía Láctea dende o centro de Nashville, e a súa visión enchíao de abraio. Hoxe, nos Estados Unidos, menos do 10% dos nenos e nenas viven en zonas onde a visión do ceo nocturno se parece á que gozaba Barnard. Se vivise baixo ceos con contaminación luminosa, experimentaría Barnard a mesma sensación de abraio baixo o ceo nocturno que o motivou a subliñar a pasaxe de Xob e o encamiñou a unha vida apaixonada de estudo e observación do ceo?
O abraio, a emoción que está na cerna da nosa motivación cara á astronomía, só en tempo recente recibiu a atención dos psicólogos. Menos coñecida cás “dez grandes” (amor, medo, tristeza, etc), hai quen a chama a “undécima emoción”. Os seres humanos poden ser a única especie que a sinta, e algunha xente talvez nunca a experimente. Outras persoas, porén, están intimamente familiarizadas con ela e coñecen ben ese arreguizo que percorre a espiña dorsal.
O neuropsicólogo Paul Pearsall define abraio coma un “abafador e desconcertante sentimento de conexión cun universo sorprendente que adoita estar máis alá da estreita franxa da nosa conciencia”. Sen dúbida moitos lectores de Sky & Telescope poden datar o comezo do seu interese cun episodio específico de abraio, quizais a visión dunha eclipse total ou un cometa maxestoso.
A xente moza hoxe aínda experimenta o abraio? Cada vez máis, o universo visíbel está en claro retroceso. Por suposto, sempre haberá substitutos virtuais: a visión da Cassini dos aneis de Saturno, as imaxes do Telescopio Espacial Hubble de galaxias distantes, e todo o demais.
Mais por espectaculares que sexan, levantan as mesmas emocións profundas, con potencial para cambiarche a vida, que proporciona o sentimento directo de pertenza ao universo? Con esas imaxes, canto tempo transcorre entre o “que abraiante!” e o “que aburrido!”?
Quizais Barnard, se vivise hoxe, en vez de reflexionar en soidade sobre os planetas veciños co seu pequeno telescopio ocuparía o seu tempo en Facebook. Quizais tería máis autoestima, pois algúns estudos recentes proban que o uso das redes sociais incrementa o narcisismo (amor propio).
O abraio, pola contra, conduce a un sentimento de pequenez, di o psicólogo Paul Piff (Universidade de California, Irvine) e iso alenta aos que o senten a amosar máis tendencias sociais. Son máis xenerosos e empáticos e coidan aos outros máis que os seus pares non inspirados polo abraio.
Este é un argumento, na miña opinión, para facer da astronomía -e a exposición a outros aspectos do “descoñecido”- unha materia central nos planos de desenvolvemento infantil e os currículos educativos. Se alentamos o abraio, a emoción esencial da astronomía, non só estaremos convidando aos nenos e nenas a unha paixón polo estudo do universo para toda a vida, senón que os animaremos a forxaren comunidades máis consideradas e cariñosas na Terra.
*O colaborador William Sheehan, que publicou en 1995 unha biografía de E. E. Barnard, retirouse recentemente despois de tres décadas coma psiquiatra. Este artigo publicouse primeiro en Sky & Telescope. A International Dark-Sky Association dá as grazas a Sky & Telescope por permitirlle a republicación do artigo e nós agradecemos á IDA por deixarnos traducir os seus contidos ao galego. Tradución: Martin Pawley.
Nota: no orixinal a pasaxe de Xob emprega o hápax &#8220;Mazzaroth&#8220;, que se refire ás constelacións. O volume manexado por Barnard cita nese verso a estrela Arcturus en lugar da Osa Maior como fan outras Biblias.

Question 13

Os nenos e nenas xa poden ser "satélites" da Agrupación Ío

Accepted Answer

Nos últimos meses foron varias as persoas que nos preguntaron se na Agrupación Ío había unha “sección infantil” na que puideran inscribirse os nenos e nenas menores de 14 anos (recordámosvos que entre os 14 e os 18 anos segundo os nosos estatutos é posíbel ser socio “xuvenil” da agrupación, con cota anual reducida e sen dereito a voto nas asembleas). Na última Asemblea Xeral Ordinaria deixouse a porta aberta a buscar unha fórmula que permitise achegar aos menores de 14 anos que están interesados na astronomía sen que iso signifique para eles ningunha clase de dereito nin de deber respecto do funcionamento da agrupación. Trátase, en suma, non de convertelos en socios, senón de outorgarlles algunha clase de recoñecemento simbólico que os identifique coma simpatizantes da astronomía e da Agrupación Ío. Para esta nova figura pensamos no nome de “satélites”. Contámosvos agora de que vai isto en modo F. A. Q. (&#8220;Frequently Asked Questions&#8221; ou &#8220;preguntas frecuentes&#8221;):
Quen pode ser satélite da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío?
Calquera neno ou nena menor de 14 anos que teña interese pola astronomía.
Que debe facer para converterse en “satélite”?
Debe achegarnos algúns datos persoais (nome e apelidos, enderezo de contacto&#8230;) e os do adulto que se faga responsábel do mesmo (pai, nai ou titor legal ou persoas con parentesco ou clara relación directa autorizados polos anteriores). A persoa adulta responsábel deberá ser socia numeraria da Agrupación Ío ou facerse socia ao mesmo tempo que se inscriba o “satélite”.
Canto custa facerse satélite da Agrupación Ío?
Os satélites da Agrupación Ío non teñen condición de socios e polo tanto non pagan cota de ningunha clase. As persoas adultas que se responsabilizan deles pagarán a cota que corresponde aos socios numerarios.
Un satélite da Agrupación Ío ten número de socio/a?
Os satélites non terán número de socio seguindo os catálogos Messier e Caldwell, pero si terán un alias: os nomes dos satélites naturais do Sistema Solar, comezando por proximidade ao Sol pola Lúa, satélite da nosa Terra.
É necesario ser satélite para participar (en xeral) nas actividades da Agrupación Ío?
En absoluto. A inmensa maioría das actividades da agrupación están abertas a toda a cidadanía, socios e non socios. E o mesmo sucede, por suposto, cos nenos e nenas, ¡faltaría máis! Iso non é óbice para que nalgunhas actividades concretas con prazas limitadas poidan ter preferencia as persoas asociadas e/ou satélites.
Que teñen que facer os satélites da agrupación?
A súa obriga máis importante é&#8230; ter curiosidade e aprender. E nós con eles. Queremos axudalos a gozar da astronomía, darlles ideas, suxerirlles lecturas e actividades, proporcionarlles materiais para que pensen e practiquen. E queremos que contaxien o seu amor pola astronomía a máis persoas, pequenas e grandes. Que nos axuden, á súa maneira, a poñer en valor o ceo nocturno e a inmensa riqueza cultural asociada.
Que lles dades?
Un bonito carné que lles dará dereito a entrar de balde na Casa das Ciencias da Coruña. E algunha outra sorpresa, mais as sorpresas non se contan!
Cal é o sentido do nome satélites para identificar aos pequenos simpatizantes da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío?
É unha analoxía entre o concepto de satélite natural na astronomía e as nosas crianzas. Un satélite natural é un corpo celeste que orbita arredor dun planeta, con menor masa que este e ao que acompaña por atracción gravitacional no seu movemento de translación. E agora, olla aos cativos xogar&#8230; ves as semellanzas?

Question 14

Astronomía no Dicionario da Real Academia Galega

Accepted Answer

Como é lóxico, o dicionario da Real Academia Galega -que pode consultarse con comodidade en Internet no Portal das Palabras&#8211; inclúe moitos conceptos científicos, entre eles algúns relacionados coa astronomía. Ao usar o dicionario fomos constatando a presenza de erros, imprecisións, definicións confusas ou exemplos desafortunados que aconsellarían unha revisión exhaustiva do vocabulario científico.
Hai uns días contactamos coa Real Academia Galega, a través do seu departamento de Comunicación, que á súa vez nos puxo en contacto co de Lexicografía. Achegáronnos unha listaxe de termos coa etiqueta “astronomía” e fixemos un repaso dos mesmos. Non propuxemos definicións alternativas pois non é ese o noso cometido; limitámonos a explicar os fallos dalgunhas definicións e exemplos. Sinalamos algo máis de medio cento de termos astronómicos que deben ser mellorados e enviámoslle á Real Academia Galega un documento de dez páxinas coas nosas suxestións, un traballo no que participaron activamente o noso socio Martin Pawley e o profesor Salva Bará. Entre esas ducias de palabras, eliximos agora algunhas a maneira de exemplo para fomentar o debate público sobre a mellora do tecnolecto científico e tecnolóxico:

Gravidade s.f. Fenómeno polo que un corpo é atraído en dirección ao centro da Terra.

Hai xa uns cantos séculos que sabemos que a forza de gravidade é un fenómeno universal non sempre dirixido aos nosos embigos. A definición xa foi modificada: Interacción atractiva entre corpos con masa, responsable, por exemplo, de que un corpo sexa atraído ao centro da Terra.

Luz s.f. Radiación electromagnética que se propaga no baleiro a unha velocidade de 299.792 km por segundo e é capaz de producir o fenómeno da visión. Luz ultravioleta.

Só unha parte moi pequena da radiación electromagnética que chamamos luz pode producir o fenómeno da visión. O exemplo desmente, de feito, a definición, pois a “luz ultravioleta” non permite o fenómeno da visión, polo menos entre os humanos (outra cousa son as abellas).

Asteroide s.m. Corpo celeste de características rochosas e pequenas dimensións, que gravita arredor do sol.

Neste caso a definición é tan xeral que valería para corpos que non entran na categoría asteroide, coma os planetas ananos. Na famosa resolución B5 de 2006 (PDF, 92KB) a Unión Astronómica Internacional fixou tres únicas categorías para os obxectos do sistema solar: “planetas”, “planetas ananos” ou “corpos pequenos ou menores do sistema solar”, que contén aos cometas, asteroides, obxectos transneptunianos, etc. Esa resolución podería tomarse coma referencia para elaborar as definicións galegas dos obxectos que poboan os sistema solar.

Planeta s.m. 1 Astron. Astro con movemento independente pero sen luz propia: A Terra é un planeta que xira arredor do Sol ▲ Planeta exterior Astron. Planeta do sistema solar, que está máis lonxe do Sol que da Terra: Marte, Xúpiter, Saturno, Urano, Neptuno e Plutón denomínanse planetas exteriores▲Planeta interior Astron. Planeta do sistema solar, que está máis preto do Sol que da Terra: Os planetas interiores son Mercurio e Venus

Aplicando en sentido estrito a definición a condición interior e exterior dun planeta cambiaría segundo estea en conxunción ou en oposición. Unha soa preposición &#8220;de&#8221; é neste caso a principal culpábel da desfeita.

Plutón: Planeta anano do sistema solar situado máis aló da órbita de Neptuno.

Todo en orde se non fora que no dicionario non se define o concepto &#8220;planeta anano&#8221;.

Trígono s.m. 1 Astron. Conxunto de tres signos do zodíaco que distan entre si cento vinte graos: O trígono ten a consideración de aspecto benéfico na tradición astrolóxica
Ascendente adx. 4 Astron. Constelación do zodíaco que está no horizonte no momento de nacer unha persoa: O seu ascendente é Leo

“Trigono” e “ascendente” non son conceptos de uso astronómico, senón que pertencen á pseudociencia da astroloxía.

Acuario s.m. 3 Astron. A undécima constelación do zodíaco, situada entre Capricornio e Pisces OBS: Nesta acepción escríbese con maiúscula: Os planetas rexentes de Acuario son Saturno e Urano 4 Signo correspondente ao que pertencen os nacidos entre o vinte e dous de xaneiro e o vinte e un de febreiro OBS: Nesta acepción escríbese con maiúscula: Pertence ao signo de Acuario s. 5 Persoa que naceu baixo ese signo: Sendo un acuario, suponse que ten capacidade de análise crítica.

Por que undécima? Contando dende onde? O mesmo para todos os signos zodiacais, para os cales se dá un marco temporal que non coincide necesariamente co máis común na pseudociencia da astroloxía (e por suposto alleo ao paso actual do Sol por esas rexións da banda zodiacal, que é o feito astronómico subxacente). Debería deixarse clara a diferenza entre as acepcións astronómica e astrolóxica, así como salientar a condición anticientífica da astroloxía e evitar nos exemplos a atribución de calidades aos nacidos baixo un signo concreto, pois é evidentemente absurdo que a capacidade crítica de alguén teña que ver coa posición dos astros no día do seu nacemento.

Centauro s.m. 2 Astron. Constelación que se ve no ceo do hemisferio austral OBS: Nesta acepción escríbese con maiúscula: As estrelas de Centauro son das máis próximas ao Sol

A definición vale para todas as constelacións que se ven no ceo do hemisferio austral, incluídas as que tamén se ven no hemisferio boreal, por exemplo Orión ou as zodiacais, e polo tanto é sumamente imprecisa.

Meteorito s.m. Astron. Fragmento dun corpo celeste que atravesa a atmosfera terrestre e alcanza a superficie da Terra: Polo xeral os meteoritos desintégranse antes de chegaren á Terra

Ben desafortunado o exemplo. Se o meteorito alcanza a superficie da Terra, como se vai desintegrar antes de chegar a ela?

Órbita s.f. 1 Fís. Traxectoria curva e pechada descrita por un corpo no seu movemento: O satélite artificial describía unha órbita próxima á parábola 2 Astron. Curva cerrada descrita por todo corpo celeste que gravita arredor doutro: A Lúa está en constante órbita arredor da Terra

Outro exemplo errado que crea confusión: a parábola é unha curva aberta.

Vía s.f. FRASES E EXPRESIÓNS CON vía▲Vía Láctea 1 Astron. Galaxia na que se atopa o sistema solar: A Vía Láctea está formada por un conxunto de millóns de estrelas 2 Astron. Parte desta galaxia que se percibe desde a Terra a simple vista: Nas noites sen lúa a luminosidade da Vía Láctea destaca sobre o fondo escuro do espazo SINÓNIMO Camiño de Santiago

(Case) todo o que vemos a simple vista pertence á Vía Láctea. A definición 2 debería ser máis precisa para referirse á banda difusa que cruza o ceo polas constelacións de Saxitario, Aguia, Cisne, Casiopeia, Perseo, Auriga, Unicornio&#8230;
Propuxemos, ademais, que valorasen a incorporación ao dicionario de palabras coma asterismo ou exoplaneta (ou planeta extrasolar) así como das acepcións comúns en astronomía de termos coma conxunción e oposición. Convidamos a persoas e colectivos vinculados a outras áreas de coñecemento científico que lle fagan chegar á Real Academia Galega as súas propostas de mellora dende a certeza de que serán tomadas en conta pola centenaria institución.

Question 15

Nace CorBI Foundation na Coruña para impulsar a investigación biomédica a nivel internacional

Accepted Answer

-O noso compañeiro Julio Casal, socio fundador da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, preside esta fundación con carácter interdisciplinar.
Esta mañá presentouse no Muncyt da Coruña CorBI Foundation, Coruña Biomedical Institute Foundation, unha institución científica de excelencia, con vocación internacional, que se está constituíndo co obxectivo de impulsar desde a cidade da Coruña a investigación biomédica. A presentación correu a cargo de catro dos seus fundadores, Julio Casal, que será quen presida o proxecto; Luís Martínez (neurocientífico); Manuel de León (matemático); e Enric Banda (físico e membro da Academia Europaea).
Julio Casal fixo fincapé en que CorBI Foundation pretende conxugar o apoio da iniciativa privada coa capacidade investigadora dos científicos de primeiro nivel, co obxectivo de atraer, reter e xerar talento e situar A Coruña no epicentro da investigación biomédica internacional. Contan para iso con apoios importantes, entre eles o presidente emérito da Rockefeller University, Torsten Wiesel, premio Nobel de Medicina en 1992.
Pola súa banda, Luís Martínez e Manuel de León incidiron en que esta é unha formulación nova, que non trata de abundar na investigación biomédica tradicional, senón de enlazala coas matemáticas e a computación para abrir novas vías de traballo interdisciplinares que permitan avanzar en campos como a neurociencia, a cardioloxía, a xenética, a oncoloxía, etc. Trátase de promover sinerxías entre distintas disciplinas e concibir novas estratexias de computación que permitan analizar e extraer o maior partido dos grandes conxuntos de datos. Os fundadores de CorBI están convencidos de que a estratexia producirá novos e sorprendentes descubrimentos con capacidade transformadora en campos moi diversos da sociedade.
Actividades
O proxecto contempla varias liñas de actuación que se irán implantando pouco a pouco, de maneira que se poida ir medindo o seu impacto e modulando o seu progreso en función dos resultados.
CorBI International Courses
Consistirá nun programa formativo con vocación de converterse en referencia internacional, cuxa primeira edición se celebrará este mesmo verán grazas ao apoio da Fundación María José Jove. Está dirixido a científicos de perfil sobresaliente, que serán elixidos en base ao seu potencial. A súa dirección estará a cargo de Luís Martínez e Manuel de León, que contarán co apoio de moitos dos científicos fundadores de CorBI Foundation.
CorBI Grants
No seu afán de potenciar a investigación de excelencia nas súas áreas de interese, CorBI Foundation contempla outorgar apoio financeiro a proxectos de investigación, a través de convenios específicos con diferentes mecenas, que se estrutura en tres grandes liñas: unha destinada a científicos consolidados que sobresaísen na súa investigación recente; a segunda, dirixida a novos investigadores con proxectos de excelencia; e a terceira, que pretende apoiar a aqueles equipos que buscan trasladar á práctica clínica a investigación básica máis punteira.
CorBI Bioscientists Math
Estes cursos responden as necesidades da bioloxía do século XXI, non cubertas pola bioloxía tradicional ou os plans de estudo de matemáticas. Están dirixidas a estudantes de doutoramento ou post doutoramento nalgún dos campos prioritarios de CorBI.
CorBI Lectures
Trátase dun ciclo de conferencias anual co dobre propósito de trasladar á sociedade os novos descubrimentos científicos e como estes transforman as nosas vidas, e honrar a científicos de talla mundial que protagonizan en primeira persoa esa transformación.
CorBI Summit
Trátase de organizar reunións de alto nivel que reúnan a científicos de primeira orde con outros membros destacados da sociedade co fin de discutir maneiras en que a ciencia pode influír en xerar novas estratexias políticas e de transformación da sociedade, promover novas iniciativas de investigación e deseñar novas estratexias en educación, sanidade, etc. En cada edición organizaranse con distintos centros de investigación de excelencia.
Avais científicos e empresariais
CorBI Foundation é un proxecto nacido da unión de múltiples vontades, tanto da esfera científica coma do mundo empresarial e cultural, que conta cun total de 25 fundadores. Ademais, constituirase un padroado que velará polo cumprimento dos fins establecidos e un Consello Executivo formado por Julio Casal e Luís Martínez, coa participación de Manuel de León, tamén fundador do proxecto.
Ademais, está a configurarse un grupo de conselleiros científicos, seleccionados sempre con criterios de excelencia, que proporcionarán asesoramento no deseño e desenvolvemento das actividades de CorBI Foundation.

Question 16

Curso básico de astronomía visual e fotográfica

Accepted Answer

O noso compañeiro Ángel Arós dirixe outro ano máis o curso da Universidade da Coruña sobre astronomía visual e fotográfica. Entre os poñentes, ademais do propio Ángel, a profesora da UDC e socia da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío Minia Manteiga, o socio Borja Tosar e o profesor da Universidade de Santiago Salva Bará. A Agrupación Ío colabora co curso cunha observación astronómica en Guitiriz.

&#8220;Encadrado no programa de cursos de verán da Universidade da Coruña, o Curso Básico de Astronomía Visual e Fotográfica persegue contribuír a recuperar e propagar o coñecemento dos ceos nocturnos e estimular o interese dos asistentes pola observación astronómica.
Partindo do máis básico, coma a localización dos puntos cardinais ou o recoñecemento de constelacións e planetas, trataremos tamén de elementos de mecánica celeste coma, por exemplo, as fases lunares ou os eclipses, de fenómenos coma as auroras, de exploración planetaria&#8230; e revisaremos as teorías cosmolóxicas máis aceptadas pola comunidade científica hoxe en día.
Terá lugar do 18 ao 21 de Xullo de 2016 na Facultade de Informática do Campus de Elviña.
É imprescindible inscribirse. A inscrición é electrónica. Toda a información e enlaces para inscribirse aquí&#8220;.

Question 17

Tres criaturas sorprendentes afectadas pola contaminación lumínica

Accepted Answer

Cada ano somos testemuñas de ducias de novas investigacións verbo dos efectos da luz artificial na noite sobre varias especies da vida natural. Moitos xa coñecemos o impacto da contaminación lumínica en animais como avelaíñas, aves migratorias e tartarugas mariñas, pero hai outros se cadra non tan familiares. Velaquí tres exemplos:
Imaxe de Toby Hudson vía Flickr (CC 2.0).
1.- Coral
Como se o coral non tivese abondo -descoloración, acidificación oceánica e pesca de arrastre- un novo estudo suxire que a contaminación luminosa podería ameazar a súa reprodución.
Os e as investigadoras observaron corais do Grande Arrecife de Coral e atoparon que a desova anual coralina depende dunha intricada mestura de condicións, co luar xogando un papel crucial. Sen embargo, a luz artificial compite coa do luar e se cadra impide aos corais desovar.
Malia careceren de cerebro, os corais contan cun ramificado sistema nervioso que lles permite transmitir sinais como resposta a cambios sensibles nas condicións de luz a nivel celular. O estudo suxire que o detonante da ceiba de células sexuais nos corais é unha proteína semellante á molécula fotosensible melanopsina. Nos mamíferos, a melanopsina desempeña un papel importante na sincronización de ritmos circadianos no ciclo cotián día-noite.
Os efectos da luz na temporización da desova revisten especial importancia xa que a reprodución sexual é vital para a supervivencia do arrecife. Esta descuberta podería axudar a orientar plans de protección de arrecifes e ecosistemas mariños.
Imaxe de Tatiana Gerus vía Flickr (CC 2.0)
2.- Ualabís
Outro estudo descubriu que as nais ualabí expostas a luz artificial na noite daban a luz case un mes despois que aquelas vivindo só baixo a luz natural de lúa e estrelas.
O calendario de apareamento ualabí é ben específico. Aparean en outubro e a diminución de horas diúrnas nesa época do ano fai que as femias grávidas produzan melatonina, unha hormona relacionada coa regulación dos patróns sono-vixilia. A cambio, a melatonina incrementa os niveis de proxesterona, o que posibilita que o feto estea listo para nacer exactamente seis semanas logo do solsticio, momento no que a duración do día e a temperatura sonlles ideais.
Por desgraza, a luz artificial no contorna nocturna dos ualabís frustra a habilidade de detectaren a diminución de luz diúrna. Isto rebaixa a produción de melatonina, atrasando os partos un mes enteiro de promedio. Segundo o estudo, «estes resultados advirten que a contaminación lumínica urbana podería ter un impacto profundo na desincronización dos procesos fisiolóxicos estacionais da vida salvaxe».
Imaxe de Mike Lewinski vía Flickr (CC 2.0)
3.- Vagalumes
Os patróns familiares de brillo son unha compoñente fundamental dos rituais de apareamento. Cada especie de vagalume ten un patrón de resplandor característico que axuda a machos e femias a recoñecérense. Os machos revoan e coruscan mentres as femias, habitualmente menos besbellas, responden cos seus propios fulgores.
Un estudo recente conclúe que a contaminación luminosa podería perturbar tan delicada conduta ritual. As e os investigadores someteron a lucecús denominados «Osa Maior» (a especie Photinus pyralis, moi común en Norteamérica) a luz artificial: atoparon que as femias non brillaban como resposta ao macho tan axiña como aquelas non expostas á luz, e como resultado apareábanse menos.
Porén, as investigadoras descubriron que as zonas de vagalumes suxeitos a luz artificial nocturna non parecían amosar menores poboacións que aquelas que non, a menos nun prazo curto. Pescudas posteriores revelarían cómo a exposición a luz artificial afecta ás poboacións de vagalumes a longo prazo.
A investigación en contaminación lumínica e vida salvaxe segue en aumento
Con regularidade publícanse investigacións vencellando exposición a luz artificial e efectos nocivos en varias especies da natureza. Estamos só comezando a desvelar os complexos mecanismos cos que esta contaminación estraga o medioambiente. Por sorte, a contaminación luminosa pode resolverse doadamente cun bo deseño de iluminación. É preciso que o vaiamos comprendendo. Aquí podes ver de que modo contribuír.
Tradución do artigo &#8220;Three Surprising Creatures Affecteb by Light Pollution&#8221;, publicado o 30 de xuño de 2016 no sitio web da IDA, International Dark-Sky Association. Versión galega de Estíbaliz Espinosa.

Question 18

Crepúsculos

Accepted Answer

Hoxe imos falar de crepúsculos. Non, non falamos da famosa saga de amores adolescentes con vampiros, senón do período de tempo que separa o día da noite e a noite do día, que os dous se chaman así, “crepúsculo”.
O ocaso, solpor ou posta é o instante no que o Sol descende e se oculta tras o horizonte. O momento no que o seu borde superior desaparecería nun horizonte “ideal” que non se corresponde co real, normalmente oculto por obstáculos de diferente tipo (montañas, edificios, árbores, etc). Esa posición e ese momento pódese determinar con precisión con ferramentas informáticas que simulan o ceo. Deixamos de ver o Sol&#8230; mais non a súa luz. A luz do Sol segue inundando o ceo bastantes minutos despois da súa posta e iso permítenos definir a noción de “crepúsculo”, esa claridade que precede a noite (e como veremos logo, tamén precede o día) que animaba a Jorge Sepúlveda a mirar o mar.
Debemos falar de “crepúsculos”, en plural, porque definimos tres distintos en función do descenso do Sol. O primeiro é o crepúsculo civil, que vai dende que o Sol está no horizonte até situarse seis graos por debaixo del. Os pintores, fotógrafos e cineastas aprecian moito a calidade da luz neste momento, a chamada “hora azul”. Que sería dos filmes de Terrence Malick sen eses ceos do atardecer que retratou en Días do ceo ou A árbore da vida&#8230;
The Tree of Life (Terrence Malick, 2011)
Nesta fase aínda hai luz abondo para desenvolver actividades cotiás, en particular con ceos despexados; ao mellor non é suficiente para facer punto de cruz ou debuxos en papel milimetrado ao aire libre, mais si para camiñar sen tropezar e para distinguir con claridade obxectos. O acendido da iluminación pública, os farois das vilas e cidades, podería adiarse até ben despois da posta de Sol sen gran problema, mais infelizmente non é así e son moitas as cidades que non agardan nin a que o Sol se poña, gastando enerxía e diñeiro e perturbando o medio ambiente e a vida natural, por non falar da saúde, sen ningunha necesidade.
Os planetas e as estrelas máis brillantes empezan a distinguirse. O Sol segue baixando; a seguinte marca de referencia é cando se sitúa 12 graos por debaixo do horizonte, que sinala o final do crepúsculo náutico. Queda algo de luz, mais -caso de non haber Lúa- xa non permite labores que requiran apreciar detalles. Cando as viaxes por mar dependían da observación precisa do firmamento, os mariños reparaban nesta fase na posición das estrelas, xa non só as máis brillantes, senón outras algo máis febles, coa vantaxe de que a escuridade aínda non é completa e é posíbel distinguir certas formas, en especial a liña do horizonte.
Logo diso vén o terceiro crepúsculo, o astronómico, que remata cando o Sol está 18 graos por debaixo do horizonte. Nese punto xa non queda nada de luz remanente no ceo e se distinguen as estrelas máis febles; a simple vista incluso as de sexta magnitude para un ollo “bo” en condicións idóneas de escuridade, esas que cada vez se dan menos por mor da contaminación luminosa. Ese é o momento no que empeza de verdade a observación astronómica, o momento no que é noite-noite. En Galicia dende a posta de Sol transcorreron arredor de dúas horas, algo menos en inverno, algo máis en verán.
O mesmo, mais ao revés, sucede polas mañás. O Sol volve emerxer pouco a pouco e cando se sitúa 18 graos por debaixo do horizonte comeza o crepúsculo astronómico (matutino). Máis tarde arranca o crepúsculo náutico; os mariños póñense en pé para tomar medidas recoñecendo o horizonte. Despois empeza o crepúsculo civil; a luz solar medra e medra e nos lugares máis abertos sería un momento estupendo para apagar os farois. Finalmente, o Sol sobresae polo horizonte. É o orto, o abrente, a alba, albor, alborada, aurora, luzada ou rompente, que de todas as maneiras lle chaman. Xa é de día. Cantánolo Norah Jones.

Question 19

Verán (ou "que é iso das estacións")

Accepted Answer

Recordemos, para empezar, que a Terra se traslada ao redor do Sol e que ese movemento define o que entendemos por “ano”, eses 365 días e cuarto aos que estamos tan afeitos. O movemento de translación non debuxa un círculo senón unha elipse, pouco achatada, iso si. No punto no que a Terra está máis próxima ao Sol (perihelio) estamos a 147 millóns de km, e cando está máis afastada (afelio), a 152 millóns de km (por termo medio manexamos unha distancia Terra-Sol de 150 millóns de km, que é o que chamamos “unidade astronómica”). A diferenza é pequena e non afecta significativamente ao clima. A Terra pasa polo perihelio a comezos de xaneiro e polo afelio no mes de xullo. Cando estamos máis perto para nós é inverno e cando máis lonxe, verán. Aí xa temos unha proba de que a distancia ao Sol non ten nada que ver coas estacións.
Ademais do movemento de translación, a Terra xira sobre si mesma, rota (e iso produce outra das nosas unidades temporais básicas, o “día”). Se o eixo de xiro (ese eixo imaxinario que atravesaría a Terra de polo a polo) fose exactamente perpendicular ao plano de translación, toda a cara iluminada da Terra recibiría día tras día os raios solares coa mesma inclinación, a mesma cantidade de luz e calor. Non habería variacións entre unhas épocas e outras e polo tanto non teríamos estacións, non habería variacións entre a duración do día e a da noite e sería sempre certo iso que nos aprenderon de pequenos de que o Sol “sae polo leste e se pon polo Oeste” (cousa que no noso planeta real só sucede estritamente dous días ao ano, nos equinoccios).
Fonte: Wikipedia (autor: Tauʻolunga ; imaxe de dominio público).
Mais non é así. A Terra rota sobre si mesma cunha inclinación respecto do plano que contén o seu movemento orbital, o chamado “plano da eclíptica”. O eixo de rotación terrestre está inclinado 23º 27&#8242; respecto do plano da eclíptica, como ben evidencian os “globos terráqueos” que se venden nas tendas, coa esfera suxeita polos polos por un soporte que a mantén lixeiramente tombada, eses 23º reais. Froito desa inclinación, a medida que a Terra se traslada os raios solares chégannos de forma diferente. O ángulo de inclinación non cambia, mais ao moverse a Terra o que si cambia é a parte que está “inclinada cara ao Sol” e a que está inclinada “afastada do Sol” e en consecuencia recibimos os raios solares de forma distinta, unhas veces “máis planos”, máis directos, e outras veces menos. Iso é o que define as estacións.
Agora nós no Norte recibimos a radiación solar de forma máis directa. O Sol culmina alto ao mediodía, a uns 70 graos de altura, e pasa moitas horas no ceo: en Galicia chegan a ser case 15 horas e media as que transcorren entre o amencer e solpor e temos practicamente outra hora máis de luz abundante durante os crepúsculos civís. Para nós entrou o verán; para os veciños do hemisferio Sur, o inverno. Nesta época noite, noite, o que se di noite en termos astronómicos, temos pouca: nos días próximos ao solsticio dende que remata o crepúsculo astronómico vespertino até que comeza o matutino hai escasamente catro horas.

Catro son as horas “boas” para a observación do firmamento nesta altura do ano: a meteoroloxía acompaña (ás veces), mais as noites quedan en nada. Mais é unha oportunidade para gozar coas constelacións típicas desta época, co Cisne, a Lira e a Aguia e o triángulo que forman as súas estrelas máis brillantes, Deneb, Vega e Altair; con Escorpio e Saxitario no sur e co espectáculo fabuloso da Vía Láctea que o 75% dos españois non pode ver no lugar que onde viven por culpa da contaminación luminosa.

Question 20

Actividades da Agrupación Ío no primeiro semestre de 2016

Accepted Answer

Esta é a listaxe das accións divulgativas e actividades que desenvolveu (ou nas que participou) a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío no primeiro semestre de 2016. Non se detallan as intervencións en medios de comunicación.
Actividades abertas ao público:
Venres 15 de xaneiro, 20:00: observación pública no CEIP Portofaro. Lugar: CEIP Portofaro, O Temple (Cambre).
Sábado 13 de febreiro, 12:00: presentación do libro Desde el jardín, las estrellas, coa participación da autora, Ana Ulla. Lugar: Biblioteca Municipal do Castrillón, A Coruña.
Venres 19 de febreiro, 19:00: charla de astronomía. Lugar: Biblioteca Municipal do Castrillón, A Coruña. 20:30: observación pública na Praza Pablo Iglesias (O Castrillón).
Xoves 25 de febreiro, 19:30: conferencia “¿Es necesaria el agua para la vida en los planetas extrasolares?” a cargo do noso socio Mario S. García. Lugar: MUNCYT A Coruña.
Venres 26 de febreiro, 20:00: presentación do libro E fixemos a luz! de Salva Bará. Lugar: Domus, A Coruña.
Sábado 5 de marzo, a partir das 11:00: IV Edición do workshop CMON. Lugar: Residencia Universitaria Monte da Condesa, Santiago de Compostela.
Venres 11 de marzo, 19:00: presentación do libro ¿A que altura está o ceo? de Jorge Mira. Lugar: Domus, A Coruña.
Sábado 19 de marzo, 20:30: hora do planeta. Lugar: Praza de María Pita, A Coruña.
Sábado 7 de maio, a partir das 11:00: XXI Día da Ciencia na Rúa. Lugar: Parque de Santa Margarita, A Coruña.
Luns 9 de maio, a partir das 13:00: observación do tránsito de Mercurio. Lugar: Parque de Santa Margarita, A Coruña.
Martes 24 de maio, 16:30: charla sobre contaminación luminosa para os alumnos de 1º ESO do IES Rafael Dieste. Lugar: IES Rafael Dieste, A Coruña.
Domingo 29 de maio, 23:00: observación pública nas festas de Burela. Cancelada por razóns meteorolóxicas. Lugar: praza do Concello, Burela.
Sábado 4 de xuño, pola tarde/noite: divulgación astronómica na entrega dos Premios Xerais. Lugar: Illa de San Simón.
Martes 7 de xuño, 12:00: charla sobre contaminación luminosa para os alumnos de 1º ESO do IES Díaz Castro. Lugar: IES Xosé María Díaz Castro, Guitiriz.
Venres 10 de xuño, 19:00: sesión de planetario Entre o ceo e a terra. Lugar: Casa das Ciencias, A Coruña.
Sábado 11 de xuño, 21:30: roteiro nocturno Entre o ceo e a terra. Lugar: área recreativa San Xoán, Guitiriz.
Luns 13 de xuño, 12:00: charla sobre o ceo e a contaminación luminosa para os alumnos de 4º de Primaria do CEIP Ría do Burgo. Lugar: CEIP Ría do Burgo, Culleredo.
Venres 17 de xuño, 22:30: observación do ceo coa escola infantil O Berce (Arteixo). Lugar: camping de Baldaio, Carballo.
Martes 21 de xuño, 10:30: charla sobre contaminación luminosa para os alumnos de 4º ESO do IES Ramón Menéndez Pidal (Zalaeta). Lugar: IES Ramón Menéndez Pidal, A Coruña.
Sábado 25 de xuño, 21:00: xuntanza-cea do solsticio de verán. Lugar: área recreativa San Xoán, Guitiriz.
Outras accións:
Luns 18 de xaneiro: reunión coa Concelleira de Medio Ambiente da Coruña, María García, para darlle a coñecer as actividades e fins da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío e informala sobre o problema da contaminación luminosa.
Venres 12 de febreiro: reunión coa alcaldesa de Guitiriz, Rexina Polín, para darlle a coñecer as actividades e fins da Agrupación Astronómica Coruñesa Ío, informala do problema da contaminación luminosa e valorar a posibilidade de actividades conxuntas.
Luns 25 de abril: reunión co enxeñeiro técnico Manuel Lorenzo Mejuto (da área de Urbanismo do Concello da Coruña) para discutir o problema da contaminación luminosa e aclarar vías e posibilidades de actuación sobre este asunto.
Martes 3 de maio: reunión co deputado de Cooperación, Plans provinciais xerais, Asistencia a municipios, Turismo e Patrimonio histórico-artistico da Deputación da Coruña, Xosé Regueira, para informalo do problema da contaminación luminosa e propoñer accións sobre este tema.
Luns 30 de maio: reunión co técnico de Medio Ambiente do Concello da Coruña, Guillermo Leira, para valorar accións conxuntas contra a contaminación luminosa.
No arquivo do blog: actividades do primeiro semestre de 2015 | actividades do segundo semestre de 2015.

Question 21

Votación Astrocalendario FAAE 2017

Accepted Answer

Hola a tod@s, se ha abierto el plazo de votación para las imágenes que compondrán en próximo Astrocalendario 2017 realizado por la Federación de Asociaciones Astronómicas de España (FAAE). La votación es por medio de un certificado de membresía ya que sólo pueden votar los socios de las Asociaciones Astronómicas federadas. La Agrupación Astronómica Coruñesa Ío está federada y es también socia fundadora de la federación, con lo cuál los socios de Ío podrán votar individualmente.
Web de la FAAE
Este primer año de concurso se han presentado 96 fotografías de todas las asociaciones federadas en España. Por nuestra parte 2 socios, Óscar Blanco (M1) y Alfredo Madrigal (M50) han presentado 3 fotos cada uno, esperemos que nos seleccionen alguna y demostrar que aquí también tenemos grandes astrofotógrafos.
El proceso de votación es el siguiente:

Solicitar el certificado de membresía en está página de la FAAE (Certificado de membresía)
Una vez aprobado dicho certificado se os enviará por correo electrónico el código que deberéis usar para poder entrar y votar.
Para votar, entráis aquí (Votación de las astrofotos) y os autentificáis &#8220;pegando&#8221; el certificado de membresía recibido por mail.
Se votan las 12 fotografías que más os gusten (seguro que alguna os resulta conocida) y cada una se le otorga una medalla según consideréis (hay 5 categorías)

Puntuaciones:
A la hora de la puntuación a las fotos se las asignarán 5 puntos por cada medalla de 1ª categoría, 4 puntos por las de 2ª y así hasta las de 5ª con 1 punto. Las 24 fotos que más puntos obtengan serán las seleccionadas. De entre esas 24 fotos el jurado elegirá las 12 que formarán el calendario así como la ganadora.
Esperamos vuestras votaciones!
Un saludo,
Alfredo Madrigal

Question 22

A biblioteca da Agrupación Ío

Accepted Answer

Grazas principalmente ás doazóns de editoriais, librerías e particulares a Agrupación Astronómica Coruñesa Ío vai facéndose pouco a pouco cunha pequena colección de libros sobre astronomía, astrofísica, cosmoloxía e outros temas que son obxecto de interese para nós, por exemplo a contaminación luminosa ou a mitoloxía do firmamento. Agardamos que a biblioteca siga medrando co andar dos meses. Os libros están, por suposto, a disposición dos nosos socios e socias. Esta é a listaxe dos títulos de que dispoñemos (actualizada a 21 de xuño de 2016):
Mitología del firmamento de Eratóstenes. Tradución e introdución de Antonio Guzmán Guerra. Alianza Editorial, 2016. Idioma: castelán.
Breve historia de la astronomía de Michael Hoskin. Tradución de Miguel Paredes. Alianza Editorial, 2016. Idioma: castelán.
¿A que altura está o ceo? de Jorge Mira. Editorial Alvarellos, 2016. Idioma: galego.
E fixemos a luz! de Salva Bará, Biblioteca de Divulgación, Serie Científica. Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela, 2015. Idioma: galego.
Onde estás, Andrómeda? de Anna Almécija e María José Sancho. De Guàrdia Cat, 2015. Idioma: galego.
Astronomía para todos. Editorial Susaeta, 2015. Idioma: castelán.
Cuestiones curiosas de astronomía resueltas por el perito en lunas de David Galadí-Enríquez. Alianza Editorial, 2014. Idioma: castelán.
Otra luz azul. Astrofísica y cosmología de Ramón Vilalta López. Bubok, 2014. Idioma: castelán.
Una luz azul. Astronomía de Ramón Vilalta López. Bubok, 2013. Idioma: castelán.
Esos astrónomos locos por el cielo o la historia de la observación de las estrellas dobles de Paul Couteau, tradución de Josefina Ling. Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela, 2013. Idioma: castelán.
Astronomía práctica e outras cousas de Ramón Vilalta. Editorial Toxosoutos, 1999. Idioma: galego.

Question 23

A maior asociación médica estadounidense alerta contra a contaminación luminosa

Accepted Answer

Fundada en 1847, a American Medical Association (AMA) é a maior asociación médica dos Estados Unidos e agrupa na actualidade a máis de douscentos mil profesionais. No seu encontro anual celebrado esta semana a AMA acordou emitir un comunicado sobre os efectos daniños da contaminación luminosa para o medio ambiente e a saúde humana e en particular os asociados ao uso da luz LED branca con gran contido en compoñentes azuis.
A luz branca con gran contido en azuis, típica dos LED máis comúns na actualidade, é a máis eficaz á hora de inhibir a produción dunha hormona necesaria para a vida, a melatonina, que se segrega só en condicións de escuridade. A alteración do ritmo circadiano de sono é até cinco veces maior baixo o efecto deste tipo de lámpadas LED fronte aos sistemas de iluminación tradicionais. A AMA tamén recorda na nota os efectos negativos no medio ambiente da contaminación luminosa e que é imprescindíbel un bo deseño da iluminación para minimizar o impacto da introdución de luz na natureza pola noite.
A asociación médica anima á sociedade a minimizar e controlar as emisións de luz azul, o uso de lámpadas apantalladas e a redución do fluxo luminoso en horarios nos que a actividade é menos intensa.
Fonte: World Atlas of Artificial Night Sky Brightness
A contaminación luminosa, un problema global
O pasado venres presentouse ademais o novo Atlas mundial do brillo artificial da noite (World Atlas of Artificial Night Sky Brightness), que informa do actual nivel de contaminación luminosa do planeta. Segundo o atlas, o 80% da poboación mundial convive con ceos contaminados. En España, ver a Vía Láctea é unha quimera para tres cuartas partes da poboación. España é a indiscutíbel campioa de Europa en contaminación luminosa: ningún outro país da UE dedica tanto diñeiro por habitante á iluminación pública. O proxecto Cities at night estima en 950 millóns de euros anuais o gasto total en iluminación da noite en España.
A baixa densidade de poboación dalgunhas zonas permite que aínda así en España existan “reservas” con algúns dos mellores ceos da Europa occidental, coma en Galicia o Concello da Veiga e o Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas, declarados “Destinos Starlight”. Mais tamén nesas reservas se deixa notar o impacto da luz artificial: non hai ningún punto do territorio español que non estea afectado pola contaminación luminosa, polo menos no horizonte.
A luz artificial tamén contamina
Definimos contaminación luminosa como a alteración da escuridade natural do medio nocturno producida polas emisións artificiais de luz. Son moitas as investigacións científicas que nos últimos anos veñen explicando as graves consecuencias do crecemento desmedido da iluminación artificial da noite:
-A contaminación luminosa afecta ao medio ambiente: altera o crecemento e os ciclos biolóxicos de árbores e plantas, dificulta ou impide os movementos migratorios das aves, provoca graves desequilibrios na fauna nocturna e crepuscular e incluso perturba a vida mariña pola iluminación indiscriminada das praias.
-Supón un sobreconsumo de enerxía e diñeiro. Gastamos moitísimo máis do que precisamos. Entre as sete maiores cidades galegas vanse cada ano 19 millóns de euros só en enerxía para iluminar a noite, unha cifra que sería moi fácil reducir drasticamente sen prexuízo ningún para a cidadanía.
-A exposición á luz artificial durante a noite afecta á saúde humana ao desaxustar o noso reloxo biolóxico e inhibir a secreción de melatonina, que desenvolve unha gran variedade de funcións no organismo.
&#8211;Dificulta ou impide a observación do ceo e a investigación astronómica. Ao perder a noite perdemos tamén o inmenso patrimonio cultural asociado ao firmamento nocturno e facemos imposíbel o traballo dos científicos que nos axuda a entender mellor o universo e ademais produce resultados concretos que facilitan a nosa vida cotiá.
Corrixir a contaminación luminosa é fácil
A diferenza doutras formas de contaminación, acabar coa contaminación luminosa é fácil: os seus efectos desaparecen en canto se apagan as luces. Posto que a iluminación nocturna é necesaria para o desenvolvemento das actividades humanas, o obxectivo é empregala reducindo ao mínimo os seus efectos non desexados para a saúde humana e o medio ambiente. As boas prácticas resúmense en catro regras básicas: a luz artificial debe utilizarse só onde se necesita, só cando se necesita, en cantidade suficiente e non excesiva e co espectro axeitado. A contaminación luminosa é un problema que entre todos podemos resolver.

Question 24

Miss Leavitt e as estrelas variábeis

Accepted Answer

Henrietta Swan Leavitt naceu en Lancaster, Massachussets, o 4 de xullo de 1868, nunha familia ben situada de cristiáns protestantes. Déronlle estudos e aproveitounos; pasou polo Radcliffe College, centro de educación superior para mulleres onde aprendeu dende grego clásico até cálculo e xeometría.
En 1893 empezou a traballar -ao principio, coma voluntaria- no Observatorio de Harvard no equipo de “calculadoras” impulsado por Edward Charles Pickering para catalogar o brillo das estrelas escrutando a inmensa colección de placas fotográficas do centro. Placas de vidro recubertas dunha emulsión que se activa quimicamente ao recibir luz; con tempos longos de exposición a emulsión chega a activarse incluso con luces moi febles, esas que o ollo non é capaz de ver. Na placa queda unha mancha maior canto máis luz se reciba e así o tamaño do &#8220;borrón&#8221; serve de indicador do brillo aparente da estrela. Un traballo metódico e paciente e -xa se dixo en anteriores anotacións&#8211; non moi ben pago que digamos.
Henrietta investigou un tipo de estrelas variábeis, estrelas cuxa luminosidade non é constante senón que unhas veces as vemos máis brillantes e outras menos, cun período de variación extremadamente regular. Hoxe sabemos que esa variación se relaciona con cambios no tamaño da estrela, que se contrae e expande oscilando entre un tamaño máximo e un tamaño mínimo, e consecuentemente entre un brillo mínimo e un brillo máximo (o brillo da estrela é máximo cando o seu radio é mínimo, e ao revés). Nos tempos de Henrietta isto estaba aínda por saber e as variábeis eran un asunto tan fascinante como difícil de levar a bo porto, quizais un típico esforzo de anos que non conduciría a resultados concluíntes. Mais había que facelo. E abofé que houbo resultados e que cambiaron para sempre a astronomía.
Miss Leavitt reparou nun enorme grupo de estrelas variábeis nas Nubes de Magallanes. Nos Anais do Observatorio de 1908 publicou un artigo cheo de táboas de datos, 1777 variables in the Magellanic Clouds. Case ao final, unha frase empezaba a cambiar a historia: “It is worthy of notice that in table VI the brighter variables have the longer periods”. Chama a atencion que as variábeis máis brillantes teñen os períodos máis longos. Seguiu traballando nesa liña e catro anos despois confirmou as súas hipóteses iniciais nunha circular de tres páxinas &#8211;a número 173&#8211; publicada polo Observatorio de Harvard. Henrietta constatou como as estrelas máis brillantes “variaban” máis lentamente e que as menos brillantes tiñan períodos de variación de brillo máis curtos. O que rexistran as placas é o brillo aparente da estrela e iso depende da luminosidade ou enerxía que emite, unha característica propia da estrela, mais tamén da distancia a que se atopa. A experiencia cotiá dinos que as cousas brillan máis cando as temos máis perto: a cantidade de luz que recibimos ten que ver coa distancia á que estamos do foco e iso vale tanto para un farol como para unha estrela. A luz propágase coma unha onda que vai medrando e medrando igual que as ondas nun estanque cando tiramos unha pedra, só que nas tres dimensións, en forma de esfera. Unha esfera que incha e incha e en cuxa superficie, maior a cada paso, debe repartirse a luz. Ao tratarse dunha esfera, a superficie vai co cadrado do radio: se dobramos a distancia, a superficie multiplícase por catro; se multiplicamos por tres, por nove, e así sucesivamente. Iso supón que canto máis separados estamos do foco menos luz temos nun punto calquera. Por iso o Sol que tan ben nos ilumina a nós na Terra produce unha luz máis ben morna aló en Plutón, onde o mediodía se parece como moito ao noso solpor.

A luminosidade depende da distancia, mais o período de pulsación non, é unha característica propia da estrela. Entón, se unha estrela variábel ten un período máis longo ca outra é porque en efecto “brilla máis”, independentemente de onde estea. Isto é unha achega colosal porque a luminosidade das estrelas non é fácil de medir directamente, mais as variacións do seu brillo si (Henrietta, de feito, non coñecía a luminosidade das estrelas, só manexaba a magnitude aparente que “vía” nas placas). As estrelas da Pequena Nube de Magallanes que ela estudou debían estar á mesma distancia aproximada da Terra, pois é un grupo ou asociación de estrelas. Se están todas igual de lonxe, as variacións de brillo aparente correspóndense con variacións de brillo intrínseco da estrela: as que vemos “máis brillantes” é porque son en efecto máis brillantes, pois a distancia é a mesma. A partir diso podemos elaborar unha regra que conecte luminosidades e períodos.
Combinemos todo o que sabemos grazas a Henrietta. Se dúas estrelas teñen períodos parecidos, o seu brillo debe ser o mesmo. Se non o é, a causa de que vexamos que unha brilla máis e a outra menos ten que ser a súa diferente distancia a nós: a que está máis lonxe é a que menos brilla e a outra estará máis perto. E se coñecemos con certa precisión a distancia a que está algunha delas, por comparación cos brillos das outras con esa poderemos incluso facer estimacións da distancia a que están esoutras estrelas. Henrietta Swan Leavitt sinalou o camiño para aprendermos a calcular como de lonxe están as estrelas e así sabermos máis do tamaño do universo.
Henrietta morreu de cancro en 1921. Os seus restos repousan na parcela da familia Leavitt no cemiterio de Cambridge, Massachusetts.

Question 25

A clasificación das estrelas: Antonia e Annie

Accepted Answer

I. Antonia.
Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury naceu en Nova York en 1866 no seo dunha familia acomodada; por parte de nai era descendente dunha familia nobre portuguesa emigrada ao Brasil polas guerras napoleónicas e do científico e intelectual estadounidense John William Draper, pai tamén de Henry Draper, o tío de Antonia. Dende moza tivo, pois, contacto coa cultura científica. Estudou física, astronomía e filosofía no Vassar College, daquela só para mulleres; unha das súas profesoras foi a gran Maria Mitchell. Logo de graduarse Antonia comezou a traballar no observatorio de Harvard formando parte dese mítico dream team feminino (e mal pagado) que foron as &#8220;calculadoras&#8221; contratadas por Edward Pickering. Singularmente curioso neste caso o de mal pagado cando ese esforzo investigador viña financiado por unha doazón procedente do legado que deixou o xa citado tío de Antonia por decisión da súa viúva, Anna Draper.
Como se dixo ao falar de Mina Fleming, nese tempo a fotografía comezaba a ser unha técnica de uso masivo no estudo do ceo. Mina fixera un importantísimo traballo inicial de clasificación das estrelas na análise do seu espectro, o “código de barras” das estrelas que obtemos ao descompoñer a luz que vén delas a través dun prisma. O estudo dos espectros foi un obxectivo primordial das calculadoras de Harvard, unha delas Antonia Maury. Mais non foi nin moito menos a única.
II. Annie
Annie Jump Cannon naceu en Delaware en 1863. Aprendeu a amar o ceo e a recoñecer as constelacións grazas á súa nai, que a animou a estudar ciencias noutro college para mulleres, o Wellesley de Boston. Parece que foi nesa altura que enfermou de escarlatina e a consecuencia diso perdeu moita capacidade auditiva; a xordeira puido limitar as relacións sociais e favorecer a súa asombrosa dedicación ao traballo, mais non lle restou alegría e xenerosidade, como se irá vendo.
Annie graduouse en 1884 mais o feito de ser muller non lle abriu portas precisamente, así que volveu ao Delaware natal durante dez anos. Desenvolveu interese na fotografía e nunha viaxe a Europa incluso pasou por España, estadía da que naceu un libriño con textos e fotografías dela titulado In the footsteps of Columbus. A morte da súa nai en 1894 complicou as cousas. Annie decidiu escribirlle a unha das súas antigas profesoras en Wellesley e foi contratada para o college. Adquiriu máis formación en física e astronomía e familiarizose co estudo dos espectros. Interesada en traballar con mellores telescopios apuntouse ao college de Radcliffe, case a “sección feminina” da universidade de Harvard, e aí foi que o seu camiño se acabou cruzando co de Edward Pickering, que a colleu coma axudante en 1896.
III. En Harvard
Nese momento xa temos a Antonia Maury e Annie Jump Cannon en Harvard e as dúas dedicáronse con fervor á clasificación estelar, proseguindo -e mellorando- o traballo de Mina Fleming. Máis próxima a esta, Annie agrupou as estrelas en sete tipos básicos designados por letras do alfabeto: O, B, A, F, G, K e M, por orde de temperatura e de cor. Unha frase fixo logo fortuna coma regra nemotécnica para recordar a orde das letras: Oh Be A Fine Girl Kiss Me (literalmente “Oh, sé boa moza e bícame”).
Ademais de incansábel, Annie Jump Cannon era velocísima. Ao longo de horas e horas de sistemática observación de espectros clasificou máis de trescentas mil estrelas; contan que podía clasificar tres estrelas por minuto mirando espectros e que armada dunha lupa chegaba a distinguir nas placas estrelas de magnitude 9, moi por debaixo do límite visual humano. E todo iso por 25 centavos a hora.
Para Antonia Maury a clasificación de Annie e Mina non era suficiente para unha axeitada descrición estelar e desenvolveu un sistema propio, máis complexo, que atopou severas discrepancias en Edward Pickering. Os seus desencontros provocaron a marcha de Antonia, que deixou o observatorio para dar aulas nunha escola para mozas. Con todo, conseguiu -non sen esforzo- que a súa clasificación estelar fose publicada en Harvard en 1897 co seu nome coma autora.
O seu método non foi do interese de Pickering, mais si doutros astrónomos posteriores; co andar dos anos o labor de Maury foi recoñecido e incluso voltou a Harvard en 1918, un ano antes de que falecese Pickering. A relación de Antonia co sucesor deste á fronte do observatorio, Harlow Shapley, foi moito máis fluída até a súa retirada en 1935.
Unha gran astrónoma posterior que coñeceu a estas dúas grandes mulleres, Cecilia Payne-Gaposchkin, escribiu isto sobre elas na súa autobiografía:

[Annie Jump Cannon] perdera o oído na súa mocidade, mais carecía do pesimismo que a miúdo dáse na xente xorda (&#8230;) Ela era cálida, alegre, entusiasta, hospitalaria (&#8230;) Miss Cannon foi extraordinariamente amábel comigo. Outra no seu lugar podería sentirse resentida cunha estudante nova e sen experiencia que intentaba interpretar os espectros que foran o seu territorio durante moitos anos. Ela nunca amosou o máis mínimo sinal nese sentido. &#8220;Decátaste -escribiume despois Shapley- do fácil que para ela sería sabotar o teu traballo?&#8221; Coa arrogancia da xuventude eu nin sequera pensara niso. Eu mesmo me permitín preguntarme como era posíbel que alguén que traballou con espectros estelares tantos anos non se preocupase por tirar conclusións deles. Ela era unha observadora pura, non intentou facer interpretacións. Cando o miro con perspectiva comprendo como o seu traballo perdurou máis cós meus primeiros esforzos de interpretación. O Catálogo Henry Draper é un monumento permanente.
Miss Maury era unha soñadora e unha poeta, sempre a denunciar con vehemencia as inxustizas, sempre a batallar por unha boa (e a miúdo perdida) causa. Tiña paixón por comprender as cousas (&#8230;) Coma Miss Cannon, ela foi extremadamente boa comigo. Moitas foron as horas de conversas que tivemos sobre o problema dos espectros estelares. Gustábanos ás dúas traballar de noite e as nosas discusións estaban puntuadas polas picaduras dos insectos, pois ela insistía en manter as xanelas abertas e non podía soportar a idea de matar mosquitos.

Annie finou en Cambridge en 1941. Antonia, nove anos despois en Nova York.

Question 26

O conto da vida de Caroline Herschel

Accepted Answer

Este de hoxe parece un conto clásico, mais é un conto real. Coma en todo bo conto hai dificultades sen fin, hai xente boa e xente mala, hai obstinación para saír adiante, hai sacrificio. E hai, digámolo xa, un final feliz.
Retrato de M. F. Tielemanm. Fonte: Wikipedia.
Empeza o conto en Hanover, na Alemaña, un 16 de marzo de 1750. Tal foi o día que naceu Caroline Lucretia Herschel, a oitava dos dez fillos que tiveron Isaac Herschel, xardineiro e músico (tocaba o oboe), e Anna Ilse Moritzen. A historia acaba ben mais empeza triste. A infancia de Caroline estivo marcada por enfermidades que lle produciron permanentes secuelas físicas: aos tres anos a varíola, da que quedaron cicatrices nas meixelas e unha lixeira deformación nun ollo, e logo aos dez o tifo, que limitou o seu crecemento: non medraría máis alá de 1m 30cm. Para a familia era evidente que nunca chegaría a casar -nesa altura o destino principal de calquera muller en Europa- e a nai pensou que o mellor para Caroline era preparala para traballar coma criada nunha casa.
Á nena Caroline non lle aprenderon moita cousa, a nai nin sequera deixou que o pai lle proporcionase coñecementos musicais. Aprendeu costura, iso si, mais tampouco como para facer dela unha gran modista. As súas esperanzas empeoraron coa morte do pai en 1767. O seu destino era o de ser a “Cincenta” da familia. Mais para esta Cincenta non houbo príncipes nin feitizos máxicos, só moito traballo e ciencia.
O irmán favorito de Caroline, William Herschel, deixara Hanover tempo atrás e establecérase coma músico en Bath, Inglaterra, e foi el quen acudiu ao rescate de Caroline. Estaba solteiro e iso serviu de escusa: precisaba alguén que puidera “levarlle a casa” e quen mellor que a irmá, a quen quizais, xa de paso, podía aprenderlle música e valerse dela coma cantante nalgúns concertos. Así foi como conseguiu convencer a familia, así foi como Caroline Herschel deixou Hanover en agosto de 1772.
Chegou a Bath disposta a atender os labores do fogar e aprender a cantar, mais axiña descubriu que ao seu irmán William lle nacera unha nova obsesión: a astronomía. Ás tarefas previstas engadíronse outras inesperadas, como a de lerlle libros ao irmán para entretelo durante as longuísimas horas que dedicaba a pulir espellos para os telescopios que el mesmo fabricaba. Coa casa convertida nun obradoiro de toda sorte de trebellos astronómicos, o papel de Caroline multiplicouse para ser unha verdadeira “axudante para todo”. Aínda así, conseguiu aprender canto e foi unha solvente intérprete nas actuacións do irmán William. Suficientemente boa como para que despois dunha interpretación até lle ofreceran a ela un contrato coma cantante. Nese momento puido independizarse de William mais non quixo: declinou abandonar o home que a salvara de Hanover, decidiu quedar con el e apoialo nos seus proxectos.
Os proxectos para entón eran xa máis astronómicos que musicais e neles William contou co apoio fiel de Caroline. Construíu un telescopio dun espello de seis polgadas de diámetro, naquel momento o mellor do mundo, e con el descubriu en marzo de 1781 o planeta Urano, un éxito tal que o Rei Xurxo III lle outorgou o ano seguinte un salario para dedicarse profesionalmente á astronomía, co único compromiso de vivir perto do Castelo de Windsor e atender os visitantes reais que quixeran botar unha ollada aos ceos. E canda el, Caroline, a Cincenta que deixara Alemaña soñando con ser cantante e se converteu na máis eficaz astrónoma axudante, autorizada a facer as súas propias observacións. No verán de 1783 William constrúe un telescopio maior que permite a detección visual de obxectos máis febles. O procedemento é ineficaz: cando el observa algo debe tomar nota e para iso válese dunha vela, mais logo de facelo ten que agardar varios minutos até que o ollo se acostuma de novo á escuridade e a pupila se dilata. Iso fai que perda moito tempo. Ocorréselle que o mellor é traballar man con man con Caroline: mentres el observa, coa vista afeita á escuridade, ela pode tomar notas.
Caroline non é en todo caso unha mera copista. Encárgase de reorganizar o catálogo estelar feito décadas atrás por John Flamsteed, que incluía tres mil estrelas, e ordénao non por constelacións, que teñen formas e fronteiras arbitrarias, senón en función da súa distancia respecto da Polar, o que melloraba a súa utilidade para os observadores por telescopio. As táboas eras máis útiles para William que con elas podía facer un seguimento preciso das estrelas que “debía ir vendo” e así marcar con máis precisión a observación de novos obxectos. Os progresos foron tan grandes que conseguiron financiamento real para un telescopio xigantesco para a época, cun espello de 1,2 metros. Os Herschel, William e Caroline, descubriron neste período de frenético traballo máis de 2000 nebulosas. Todo ía de fábula cando en 1788, aos 49 anos, William casou cunha viúva rica, Mary Pitt, e iso puxo nunha delicada situación a Caroline: xa non era necesaria para atender a casa do irmán.
William ofreceulle unha pensión, mais Caroline foi máis audaz: pediulle ao irmán que intercedese por ela para conseguirlle un soldo do Rei coma a súa axudante. E así foi. Caroline converteuse na primeira astrónoma profesional da historia. E a medida que William Herschel foi reducindo a súa dedicación á astronomía, en función da súa nova situación familiar, Caroline dispuxo de máis tempo para explorar os seus propios intereses. Os cometas, por exemplo: descubriu oito en nove anos. O descubrimento do segundo deles notificouno por carta ao Observatorio de Greenwich, mais a carta tardou dous días en chegar alá, en percorrer os apenas 50 km de distancia dende Windsor. Nese tempo o ceo cubriuse e foi imposíbel confirmar a súa observación até uns días despois. Cando anos despois descubriu o seu último cometa decidiu ir ela mesma dar a nova, montando a cabalo con destino a Greenwich, non fora ser que se repetise a desfeita.
William Herschel morreu en 1822. Despois da morte do irmán, Caroline tomou a curiosa decisión de regresar á súa cidade natal. Volveu de forma moi diferente de como saíu, convertida nunha científica recoñecida en toda Europa. En Hanover, e con idade xa avanzada, emprendeu un gran esforzo final: a ordenación de todas as anotacións e observacións de William para compoñer un catálogo definitivo que servise, ademais, para o fillo deste, o seu querido sobriño John, que revisou e ampliou as observacións do pai. Se o pai non se moveu de Windsor, John viaxou polo mundo para escrutar o ceo do hemisferio Sur e completar o inmenso traballo da familia Herschel. John mandoulle a súa tía o volume coas observacións feitas no Cabo de Boa Esperanza no verán de 1847, cando ela tiña 97 anos. Imposíbel imaxinar a satisfacción, o orgullo absoluto que debeu experimentar nese momento esta muller excepcional. Morreu pouco despois, o 9 de xaneiro de 1848.

Question 27

XXII CEA: Concurso de dibujo astronómico

Accepted Answer

O XXII Congreso Estatal de Astronomía (CEA) que se celebra en Pamplona/Iruña en setembro de 2016 organiza un concurso de debuxo astronómico para nenos e nenas entre 9 e 12 anos. Estas son as bases para participar nel:
1.- El concurso está dirigido a niños y niñas que tengan entre 9 y 12 años (nacidos/as entre el 1 de enero de 2004 y el 31 de diciembre de 2007) que vivan en España. Quedan excluidos/as familiares de miembros del comité organizador
.
2.- Cada participante concursará con una sola obra original. El dibujo, que podrá ir acompañado de un breve comentario, estará relacionado necesariamente con la astronomía.
3.- La técnica será libre, así como los materiales empleados (dibujo o collage, mixto, en color o blanco y negro, ceras duras o blandas, rotuladores, lápices de colores, &#8230;)
4.- La obra se presentará en papel o cartulina fina, tamaño DIN A-4. No se admitirá ningún otro soporte o formato. Los/as participantes en el concurso tendrán en cuenta las características de su dibujo a la hora de enviarlo, con el fin de que se mantenga su integridad durante el transporte del mismo.
5.- Se utilizará sistema de plica. Para ello, en el reverso de la obra se hará constar el título del dibujo y el pseudónimo del autor/a. Se entregará también un sobre cerrado. En el exterior del sobre se hará constar el título del dibujo y el pseudónimo del autor/a y en el interior irá un papel con los siguientes datos:
&#8211; Nombre y apellidos
&#8211; Fecha de nacimiento (dd/mm/aaaa)
&#8211; Teléfono de contacto (padre / madre / tutor/a legal)
&#8211; Correo electrónico (padre / madre / tutor/a legal)
6.- Los trabajos se enviarán a:
Planetario de Pamplona (Astronavarra-concurso de dibujo XXII CEA)
Avda. Sancho Ramírez, s/n 31008 Pamplona
El plazo para enviar los dibujos finalizará el 21 de agosto de 2016. Se tendrá en cuenta la fecha del matasellos.
7.- El jurado estará compuesto por un especialista de artes plásticas, alguien relacionado con la Astronomía y la educación, un representante del Departamento de Educación del Gobierno de Navarra, (a determinar) y un/a socio/a de Astronavarra, que actuará como secretario/a del jurado, sin voto.
8.- El fallo se hará público en la clausura del XXII CEA, previa comunicación telefónica o por correo electrónico al niño o niña ganador/a. El alojamiento de 2 noches para el/la niño/a y 1 acompañante correrá a cargo de la organización.
9.- Se premiará el mejor trabajo presentado y podrán concederse accésits. El premio consistirá en un pen tablet para el/la niño/a ganador/a del concurso y un diploma.
10.- La decisión del jurado será definitiva e inapelable. Así mismo, el jurado decidirá sobre cualquier aspecto no previsto en las bases.

Question 28

A luz que tiramos ao ceo (2)

Accepted Answer

O noso compañeiro Daniel Ríos Meizoso fixo esta panorámica dende Monte Barbeito (Arteixo) que amosa con claridade diversos focos de contaminación luminosa. Podedes picar aquí para ver a imaxe a tamaño completo.
No arquivo do blog: A luz que tiramos ao ceo, imaxe da ISS etiquetada por Alfredo Madrigal coa contaminación luminosa da área da Coruña.

Question 29

Marte (e Saturno)

Accepted Answer

Estes días de ceos despexados a noite ten un protagonista claro, o planeta Marte. Certo que non é o punto que máis brilla; gaña Xúpiter por un pouco. E o gran campión desa liga luminosa, que adoita ser Venus, tomou un par de meses de descanso: perdémolo de vista por estar demasiado perto do Sol até finais de xullo en que reaparecerá coma luceiro vespertino.
Xúpiter é o primeiro, mais Marte leva agora a medalla de prata. Está brillando moito e iso é así porque hai unhas semanas estivo “en oposición”. Marte xira arredor do Sol nunha órbita exterior á da Terra (ou sexa, nós orbitamos o Sol nunha zona “entre Venus e Marte”). Ao dar Marte a volta haberá un punto no que estea do outro lado do Sol visto dende a Terra, coa Terra, o Sol e Marte en liña e nesa orde e polo tanto con Marte moi lonxe e ademais co seu brillo anulado polo inmensamente maior do Sol. Os astrónomos din entón que Marte está en  conxunción.
Fonte: Heavens Above, www.heavens-above.com
Igualmente, noutro momento da súa volta Marte estará nunha posición diametralmente oposta, con Marte, a Terra e o Sol aliñados nesa orde. Marte avanza entón polas súas posicións máis próximas á Terra, co cal vémolo singularmente brillante, e ademais recibe a luz do Sol ao longo de toda a noite, co cal témolo moitas horas no ceo, todas as da noite. Dicimos que Marte está en oposición.
Fonte: Heavens Above, www.heavens-above.com
Marte estivo en oposición o 22 de maio. E pasou polo punto de maior achegamento á Terra na noite do 30 ao 31 de maio, cando estivo “apenas” a 75 millóns de quilómetros, algo máis de catro minutos-luz. Iso supón que por exemplo hoxe domingo 5 a súa luz tardará en chegarnos catro minutos e doce segundos, isto é, veremos Marte con catro minutos e doce segundos de demora. A luz é incribelmente veloz, mais non é instantánea.
O dito para Marte vale tamén para Saturno, que entrou en oposición o pasado xoves 3 de xuño. Só que Saturno aínda que é moito máis grande tamén está moito máis lonxe: agora sentímolo “perto”, mais “perto” quere dicir 1349 millóns de quilómetros, nove veces a distancia da Terra ao Sol. Setenta e cinco minutos-luz (vémolo tal e como era hai setenta e cinco minutos). Acada o seu máximo brillo anual, parecido ao de estrelas coma Arcturus ou Vega, suficiente como para ser visto incluso nos ceos contaminados das cidades, mais evidentemente inferior ao de Marte. Os dous planetas ocupan rexións próximas do ceo, Marte na constelación de Libra, Saturno na de Ofiúco (si, esa constelación do zodíaco que non sae nos horóscopos). Dende o solpor veremos os dous corpos en dirección sueste e ao longo da noite irán movéndose para desaparecer ao amencer polo sudoeste. Sobre o sur sempre (co norte ás nosas costas) e nunca a moita altura, o cal esixe que teñamos un horizonte un pouco despexado.

A condición errante de Marte, como a dos outros planetas visíbeis a simple vista, é coñecida dende a antigüidade. Pola súa cor vermella, a do sangue, foi asociado con deuses da guerra na civilización grega (Ares) e romana (Marte, presente no mito da fundación de Roma coma pai de Rómulo e Remo) mais tamén na mitoloxía hindú (Mangala). Galileo foi (como non!) o primeiro en observalo por telescopio, en setembro de 1610, mais a precariedade do seu equipo non permitía apreciar detalles da superficie. A mellora das técnicas permitiu un coñecemento maior, na distancia, deste planeta veciño. Durante a oposición de 1877 o italiano Giovanni Schiaparelli observou estruturas lineais en Marte, quizais cursos de auga, aos que denominou “canali” (canais) e así o debuxou nos seus mapas. Logo soubemos que os “canali” eran apenas unha ilusión óptica fácil de resolver con mellores telescopios, mais até entón foron non poucos os obsesionados con Marte, entre eles Percival Lowell, que coa finalidade de estudalo fundou un observatorio que leva o seu nome en Flagstaff, Arizona, en 1894. Deixou as pestanas escrutando durante anos o planeta e escribiu varios libros nos que amosou o seu convencemento profundo (e profundamente equivocado) de que eses “canais” non eran naturais, senón construcións artificiais que probaban a existencia de vida intelixente en Marte. Foron unha morea os astrónomos que discreparon non xa das conclusións de Lowell senón das súas propias observacións, pois nin sequera vían tales marcas, mais as especulacións sen fundamento adoitan difundirse máis rápido cá ciencia e a moderna mitoloxía marciana asentouse definitivamente na cultura popular. Quen non falou algunha vez de marcianos (e non de mercurianos ou venusianos, por exemplo)?
Mapa de Marte de Giovanni Schiaparelli. Fonte: Wikipedia.
Xusto é dicir que o observatorio de Lowell foi tamén fonte de coñecemento do bo. En 1906 emprendeu outro empeño, a busca do &#8220;Planeta X”, un obxecto que debía estar por aí adiante e xustificaría por efectos gravitacionais irregularidades na órbita de Urano. Morreu en 1916 sen ver os froitos da busca, que tardarían aínda catorce anos en chegar. Foi en 1930 cando Clyde Tombaugh descubriu ese planeta “X” ao que se lle deu o nome de Plutón, hoxe etiquetado non coma planeta senón coma planeta anano.
Dos 60 en adiante houbo un bo número de misións non tripuladas a Marte. Na historia están as Mariner 4 (1965) e 9 (1971) da NASA, que orbitaron o planeta e obtiveron boas imaxes; logo as Viking 1 e 2 no 1976 con sondas que pousaron en solo marciano. Máis recente é o éxito dos “rovers” Spirit e Opportunity, deseñados para misións de 90 días solares. Spirit funcionou durante seis anos (entre 2004 e 2010, cando se perderon as comunicacións) e Opportunity segue alí funcionando dende 2004. E dende 2012 tamén pasea por Marte Curiosity, outro rover que nos está proporcionando constantemente fotos marabillosas (e algún que outro “selfie”) dende o seu destino marciano.
Dous obxectos en solo marciano e cinco sondas espaciais máis en órbita: o seguinte paso será ir alá con equipos humanos. O actual administrador da NASA Charlie Bolden deu hai uns meses o ano 2030 coma deadline para vermos individuos da nosa especie sobre o planeta Marte (discurso en PDF, 96 KB). Pode soar a arroutada, mais máis arroutada era anunciar a comezos dos 60 que antes de rematar a década un americano poría os pés na Lúa&#8230;

Question 30

O ceo dos Premios Xerais 2016

Accepted Answer

Illa de San Simón, 4 de xuño de 2016.
Falta pouco para o comezo do verán e nótase ben na duración das noites, camiño da máis breve, a do 20 ao 21, que sinala o inicio da nova estación. O Sol, na constelación de Tauro, saíu pola mañá ás 6:59 e culminou, a 70 graos de altura, ás 14:33. Ocúltase polo horizonte en dirección Oeste-Noroeste ás 22:07, mais, malia non estar á vista, a súa luz inundará o ceo aínda durante media hora máis. É o período que chamamos crepúsculo civil, que remata cando o Sol está 6 graos por debaixo do horizonte, hoxe ás 22:41. Logo desa hora aínda queda luz remanente no ceo. A escuridade non será total até que finalice o crepúsculo astronómico, o momento en que o Sol se sitúa 18 graos por debaixo do horizonte e de verdade empeza o espectáculo para os afeccionados á astronomía –e mellor aínda en noites coma esta sen Lúa–, mais para iso haberá que agardar uns minutos logo da medianoite.
Con todo, nestas primeiras horas xa hai moito e bo por ver. O punto máis brillante do ceo é Xúpiter, a boa altura na constelación de Leo. Sobre o horizonte sueste dous planetas chamarán a nosa atención: Saturno e Marte. Saturno, na constelación de Ofiúco, unha das trece que forman o zodíaco, amosa o seu maior brillo do ano porque entrou onte en oposición: pasa por unha posición diametralmente oposta ao Sol respecto da Terra e en consecuencia está especialmente preto de nós, a “só” 1349 millóns de quilómetros (nove veces a distancia media da Terra ao Sol, a chamada unidade astronómica). A súa luz tarda en chegar a nós 75 minutos: non vemos Saturno en tempo real, senón con 75 minutos de demora.
Marte, na constelación de Libra, estivo en oposición hai pouco, o pasado 22 de maio. O seu brillo irá diminuíndo ao longo do mes, mais aínda é moi grande, próximo ao de Xúpiter, o que fai del o segundo obxecto máis luminoso do ceo nocturno (Venus está en conxunción e non volveremos velo até finais do mes que vén, desta volta como luceiro vespertino). Ademais, é moi recoñecíbel pola súa cor vermella.
Na nosa latitude, unha boa referencia para orientarse polo ceo nocturno é o Carro da Osa Maior. Ao estar na veciñanza da Estrela Polar, a estrela “fixa” ao redor da cal parece xirar toda a bóveda celeste e que en Galicia vemos a media altura, o Carro nunca chega a saír da vista. Permanece no ceo todas as noites do ano e durante toda a noite, vémolo sempre e podemos valernos del para localizar outros asterismos e incluso facer boas estimacións da hora nocturna. Se collemos as estrelas da parte traseira da caixa do Carro, Dubhe e Merak, as unimos cunha liña imaxinaria e a prolongamos cinco veces, chegaremos até un punto illado non especialmente luminoso, a Polar, a estrela que sinala a dirección Norte e non parece moverse en absoluto. En sentido contrario a liña Dubhe-Merak lévanos a Leo, coas estrelas Denébola e Regulus como extremos máis recoñecíbeis. E o cabezallo do Carro apunta a outra estrela brillante, Arcturus, na constelación do Boieiro.
Entre os obxectos que se poden ver a simple vista no ceo nocturno hai algúns de fabricación humana: os satélites artificiais. Cando os satélites reflicten a luz do Sol á Terra déixanse ver coma puntos que se desprazan velozmente e esvaecen de súpeto. Son moitos os satélites visíbeis cada noite e grazas a sitios web coma Heavens Above podemos determinar a súa aparición con precisión absoluta para cada lugar. Pasa o mesmo coa ISS, a Estación Espacial Internacional que acolle os astronautas en misión científica. A ISS é moito maior ca un satélite de comunicacións e o seu brillo é moi superior. Arredor das once a ISS voará sobre a Illa de San Simón; xurdirá baixa polo Oeste-Noroeste e emprenderá camiño ao nordeste pasando polas constelacións do Auriga, Cassiopeia e o Cisne.

A luz artificial tamén contamina
Definimos contaminación luminosa como a alteración da escuridade natural do medio nocturno producida polas emisións artificiais de luz. Son moitas as investigacións científicas que nos últimos anos veñen alertando das graves consecuencias do crecemento desmedido da iluminación artificial da noite:
-A contaminación luminosa afecta ao medio ambiente: altera o crecemento e os ciclos biolóxicos de árbores e plantas, dificulta ou impide os movementos migratorios das aves, provoca graves desequilibrios na fauna nocturna e crepuscular e incluso perturba a vida mariña pola iluminación indiscriminada das praias.
-Supón un sobreconsumo de combustíbeis fósiles, enerxía e recursos naturais. Gastamos moitísimo máis do que precisamos. Entre as sete maiores cidades galegas vanse cada ano 19 millóns de euros só en enerxía para iluminar a noite, unha cifra que sería moi fácil reducir drasticamente sen prexuízo ningún para a cidadanía.
-A exposición á luz artificial durante a noite afecta á saúde humana ao desaxustar o noso reloxo biolóxico e inhibir a secreción de melatonina, que desenvolve unha gran variedade de funcións no organismo.
&#8211;Dificulta ou impide a observación do ceo e a investigación astronómica. Ao perder a noite perdemos tamén o inmenso patrimonio cultural asociado ao firmamento nocturno e facemos imposíbel o traballo dos científicos que nos axuda a entender mellor o universo e ademais produce resultados concretos que facilitan a nosa vida cotiá.
Para evitar a contaminación luminosa non é preciso renunciar á iluminación das estradas, vilas e cidades. Trátase unicamente de usar a luz artificial só onde se necesita, só cando se necesita, en cantidade suficiente e non excesiva e co espectro axeitado. A contaminación luminosa é un problema que entre todos podemos resolver!
Irene Baspino e Martin Pawley (Agrupación Astronómica Coruñesa Ío). Podes descargar esta nota coma documento PDF picando aquí (887 KB).

Blog

Mantente actualizado